Z życia Kościoła.
Jabłonna koło Warszawy. 10-12. 03. 1987 r.
Fragmenty referatu wygłoszonego w czasie Międzynarodowego Sympozjum Naukowego zorganizowanego w 90-lecie Polskiego Narodowego Kościoła Katolickiego

Niezależny ruch religijny wśród Litwinów w Scranton na przełomie XIX i XX wieku oraz jego związek z Polskim Narodowym Kościołem Katolickim

Ks. dr Jerzy URBAŃSKI  Seminarium Duchowne PNKK w Scranton (USA) zobacz: przebieg S y m p o z j u m ...

Warszawa1987_03_11 Warszawa1987_03_11

„(...) W praktyce każda z przybywających grup imigrantów rozpoczynała egzystencję w Nowym Kraju od rekonstukcji tradycyjnych instytucji życia religijnego znanych ze Starego Kraju. Działo się tak dlatego, że jak stwierdzają amerykańscy socjologowie: H.R. Niebuhr i M.L. Hansen, religia była jedyną instytucją ze Starego Kraju, którą można było przeszczepić w nowe warunki i posłużyć się nią w procesie odbudowy organizacji społecznej w Nowym Świecie. Instytucje religijne — bowiem funkcje integracyjne (zapewnienie przetrwania w nowych warunkach) i ekspresywne (ułatwienie współżycia z innymi, w wieloetnicznym społeczeństwie amerykańskim). Pomagały także w zachowaniu rodzinnego języka, obyczaju i więzi sąsiedzkich.

Podobnie więc jak Polacy i inne grupy etniczne, litewscy imigranci rozpoczynali proces przystosowania się do warunków amerykańskich od rekonstrukcji tych tradycyjnych instytucji życia religijnego — kościoła, parafii. Parafia była instrukcją pożądaną dla Litwinów nie tylko dlatego, że była praktycznie jedyną formą życia społecznego, ale także dlatego, że utożsamiała ich etnicznie ze społecznością litewską w Nowym Kraju. Znany litewski historyk J. Jonas w książce „Litwini w Ameryce” podaje, że masowa emigracja ekonomiczna Litwinów, szczególnie do zagłębia węglowego w Pensylwanii, rozpoczęła się po 1868 roku. W końcu X IX wieku przybyło do Ameryki około 100 tys. Litwinów.

Życie religijne w Scranton było organizowane w początkach przez Metodystów i Prezbiterian. Później, w wyniku napływu Irlandczyków, Welsch, Niemców, Greków, Włochów, Litwinów, Polaków, Słowaków, Rosjan, Ukraińców, w większości rzymskokatolików lub prawosławnych — nowe kościoły, szczególnie katolickie, zostały zbudowane w Scranton. Pierwszy kościół katolicki zbudowano w 1848. Stosunek wyznaniowy między protestantami a katolikami uległ wyraźnej zmianie na korzyść katolików, tworząc proporcję 1 do 7. Przewaga katolików w Scranton, okolicy i tej części Pensylwanii stała się przyczyną, że w marcu 1868 została erygowana diecezja scrantońska z siedzibą biskupa w Scranton. W okresie nas interesującym biskupami scrantońskimi byli: bp William O’Hara (1868—1899) i jego następca bp Michael J. Hoban (1899— 1922). Podobnie jak w innych diecezjach tak i w diecezji scrantońskiej od początku zaznaczyła się dominacja Irlandczyków. Objawiało się to w Episkopacie i urzędach Kurii Biskupich.

Scranton, jako miasto, było podzielone na dzielnice. I tak południowa dzielnica miasta w większości zamieszkiwana była przez Irlandczyków, Polaków, Litwinów, Słowaków i Włochów i miała charakter przemysłowy. Północna dzielnica miała charakter rezydencjalny i w większości zamieszkiwana była przez protestantów i litewskich katolików. To wprowadzenie socjologiczno-historyczne pozwala nam lepiej zrozumieć okoliczności i warunki, w jakich Litwini — przy pomocy PNKK — zdecydowali się na zorganizowanie Litewskiego Narodowego Kościoła
Katolickiego.

 

Historia, rozwój i ramy doktrynalne ruchu

Aż do końca XIX wieku nie było litewskiej parafii w Scranton. Najbliższa parafia litewska znajdowała się w Pittston. Sytuacja ta była niewygodna dla Litwinów. Dlatego też w 1832 utworzyli oni pierwszą litewską organizację religijną w Scranton. Organizacja ta nazwana została „Towarzystwo św. Józefa” . Podczas pierwszego zebrania w dniu 12 czerwca 1892 roku i drugiego zebrania w dniu 17 lipca 1892 roku postanowiono zorganizować parafię w Scranton. W tym celu został wybrany specjalny komitet budowy nowego kościoła. Rozpoczęto też zbiórkę pieniędzy na ten cel. 14 czerwca 1893 r. zostały zakupione trzy działki ziemi na budowę kościoła. Działki te zlokalizowane były w dzielnicy miasta zwanej „Opatrzność" (Providence) przy ulicy Main Ave, między ulicami Theodore i Ferdinand. Na czele komitetu budowy kościoła stanął Vincent Blazys i na jego imię zostały zakupione te działki. Ziemia pod budowę została zakupiona od "Electric City Land Improvement Company" . W roku 1894 miejscowy ordynariusz bp O’Hara poświęcił kamień węgielny pod budowę kościoła pw. św. Józefa i mianował ks. Fr. Peza tymczasowym proboszczem. Kiedy okazało się, że ks. Peza zdefraudował część pieniędzy z funduszu budowy, biskup odwołał go z parafii i w 1897 nowym proboszczem został ks. Anthony Kaupas. W międzyczasie, 4 stycznia 1896 roku w miejscowym sądzie (Court of Common Pleas of Lackawanna County), sędzia Robert W. Archbald przyznał parafii pw. św. Józefa tytuł własności i moc prawną (tzw. czarter). Parafia otrzymała prawny tytuł jako „Providence Lithuanian Congregation of Scranton, Pa” . Sześciu członków Rady Kościelnej zostało ujętych jako prawnych właścicieli parafii. Byli to: Michael Bernotis, Jonas Sziwokas, George Smith, Anthony Gowal, Michael Shimbosky, Joseph Gudziszkei. W tym samym roku (czerwiec 1896), po zebraniu odpowiedniej sumy, komitet parafialny zwrócił się do biskupa O’Hary o pozwolenie na rozpoczęcie budowy świątyni. Biskup wyraził zgodę na budowę, ale pod warunkiem, zgodnie z postanowieniami Synodu Baltimorskiego, że prawo własności kościoła zostanie przepisane na biskupa. 12 września 1896 komitet parafialny dokonał aktu przepisania własności na biskupa diecezjalnego. Akt ten jednak był nielegalny. Okazało się to w roku 1901, kiedy to parafia wystąpiła do Banku o pożyczkę 10 tys. dolarów. Objawiła się wtedy nielegalność tego aktu. Vincent Blazys pozostawał w świetle prawa właścicielem majątku parafii i tylko on mógł otrzymać pożyczkę.

W tej sytuacji, dnia 13 lutego 1901 r., zostało zwołane specjalne zebranie parafialne, na którym wysunięto żądanie, by Vincent Blazys zrzekł się prawa własności ziemi, na której budowano Kościół i przepisał prawnie na rzecz biskupa diecezjalnego M. Hobana. Okazało się jednak, że Vincent Blazys nie zamierza tego uczynić. Wobec tego, odwołano się do sądu. 5 lipca 1901 r. sprawa ta znalazła się w miejscowym Sądzie Powiatowym, który zdecydował, że prawo własności nieruchomości przy ul. Main Ave, należy do miejscowego biskupa. Decyzja Sądu nie zadowoliła większości parafian, którzy uważali, że do nich należy własność parafialna, a nie do biskupa. W związku z tym, ta grupa parafian postanowiła zaskarżyć biskupa do miejscowego Sądu.

W tym miejscu warto zaznaczyć, że od roku 1897 do października 1907, proboszczem parafii był ks. Anthony Kaupas. W roku 1906 ujawniła się wielka opozycja przeciwko proboszczowi i niezadowolenie z jego administracji. Zażądano od biskupa, aby usunął proboszcza z parafii. Biskup Hoban odrzucił to żądanie. W końcu jednak zdecydował się odwołać ks. Kaupasa, ale pod warunkiem, że komitet parafialny przepisze własność parafii na biskupa i ustąpią wszelkie zatargi. W tej sytuacji komitet parafialny pod przewodnictwem Andrew Krauciunas zwołał kolejne zebranie parafialne, na którym ponownie większość parafian odrzuciła warunki stawiane przez biskupa Hobana i upoważniła komitet parafialny do wszczęcia procesu sądowego przeciwko biskupowi. I tak 19 stycznia 1907 roku w Sądzie Powiatowym w Scranton, przez sędziego H.M. Edwards, została otworzona sprawa: Andrew Krauciunas przeciwko Michael Hoban. Na wieść o tym biskup Hoban zareagował w ten sposób, że polecił ks. Kaupasowi ogłosić z ambony, iż każdy kto wystąpi przeciwko biskupowi zostanie ekskomunikowany. Nie zmieniło to jednak sytuacji. W dalszym ciągu parafianie odmawiali posłuszeństwa biskupowi. Doszło do tego, że proboszcz parafii, ks. Kaupas 16 stycznia odczytał w kościele dekret o ekskomunice. Sprawa w sądzie potoczyła  się korzystnie dla biskupa, bowiem 20 stycznia 1907 sędzia H.M. Edwards wydał decyzję przyznającą własność majątku parafii pw. św. Józefa na rzecz biskupa Hobana. To zwycięstwo sądowe biskupa Hobana nie załamało jednak parafian. Postanowili odwołać się do Sądu Wyższego. Apelacja ta została złożona w dniu 23 listopada 1907 roku. Dnia 11 maja 1908 roku, sędzia John Stewart z Najwyższego Trybunału Stanowego, po długich deliberacjach, wydał sentencję prawną, według której biskup Hoban zmuszony został do zwrotu majątku kościelnego parafii pw. św. Józefa na rzecz komitetu parafialnego i zapłacenie 775,40 dol. kosztów sądowych.

Było to wielkie zwycięstwo parafian. Biskup Hoban nie poddał się jednak dekretowi sądowemu, uważając, że narusza on uchwały Synodu Baltimorskiego, według których własność majątków kościelnych należy do biskupów diecezjalnych, a nie do osób świeckich. W 19 dniu po decyzji sędziego Stewartsa, obłożył klątwą kościelną, czyli ekskomuniką kościół pw. św. Józefa. Stało się to 31 maja 1908 roku. Formalnie od 31 maja 1908 roku do 20 kwietnia 1913 roku kościół pw. św. Józefa pozostawał pod ekskomuniką. Dekret o ekskomunice podzielił parafian na dwie wyraźne grupy: podporządkowaną biskupowi i opozycyjną. Lojaliści z ks. proboszczem Kurasem (który w październiku 1907 roku objął parafię) opuścili kościół i na nabożeństwa zbierali się w dolnej kaplicy Kollegium św. Tomasza.

Kościół pw. św. Józefa pozostawał zamknięty i nie odprawiano w nim żadnych nabożeństw. Tak trwało aż do 26 lutego 1912 roku, kiedy to na arenie litewskiej parafii pojawił się kapłan z Polskiego Narodowego Kościoła Katolickiego ks. Stanisław Mickiewicz, który z upoważnienia ks. biskupa Franciszka Hodura zaczął odprawiać Msze św. i tymczasowo zamieszkał na plebanii przy kościele. W tym miejscu trzeba zaznaczyć, że od początku swego sporu z biskupem diecezjalnym, Litwini zwrócili się o pomoc, radę i nawet wsparcie do Polskiego Narodowego Kościoła Katolickiego i jego Organizatora bpa Franciszka Hodura. Przykład Polaków, ich walka i wytrwałość w organizowaniu narodowej parafii w Scranton, powstawanie innych parafii narodowych w okolicy i innych stanach USA, pierwsze Synody Kościoła, wybór ks. Franciszka Hodura na biskupa i jego konsekracja w 1907 r. — wszystko to dodawało otuchy Litwinom do walki z biskupem Hobanem i nie poddawaniu się jego decyzjom.

Należy podkreślić, że od 1903 do 1912 roku sprawa litewskiego kościoła pw. św. Józefa ciągle wracała na forum sądowe. Od czerwca 1908 roku do 19 lutego 1909 roku, odbywały się wielokrotnie sesje w celu umożliwienia wszystkim parafianom — lojalistom (zwolennikom bpa Hobana) i opozycjonistom (zwolennikom bpa Hodura) — podjęcie decyzji i głosowania. Nie przyniosły one jednak definitywnych rozstrzygnięć.

Do objęcia kościoła pw. św. Józefa przez ks. Mickiewicza i podporządkowania go pod jurysdykcję PNKK doszło w ten sposób, że za radą bpa Franciszka Hodura, w dniu 24 lutego 1912, pojawiły się w okolicy kościoła ogłoszenia, podpisane przez John Apon i Francis Barnauskas, informujące, że w niedzielę 25 lutego odbędzie się Wielkie Publiczne Zebranie. Zebranie odbywało się w atmosferze gorącej dyskusji między zwolennikami bpa Hobana a bpa Hodura. Grupa zwolenników bpa Hodura miała wyraźną przewagę i udało się jej podjąć rezolucję, która głosiła, że „decydujemy się oddać nasz budynek kościelny i cały majątek pod jurysdykcję PNKK i prosić bpa Hodura o przysłanie księdza, który by sprawował opiekę duszpasterską w parafii” . Bp Franciszek Hodur, który w czasie zebrania przebywał na plebanii kościoła pw. św. Józefa, przyjął tę rezolucję i wyznaczył ks. St. Mickiewicza na proboszcza parafii. Ks. Mickiewicz w dniu 24 lutego 1912 roku rozpoczął odprawianie Mszy św. w kościele pw. św. Józefa.

Decyzja o oddaniu parafii pw. św. Józefa pod jurysdykcję PNKK wywołała oburzenie wśród zwolenników bpa Hobana. Zdecydowali oni zaskarżyć tę decyzję w sądzie. Na czele tej grupy stanął Kazmir Novicky, który w imieniu bpa Hobana, ks. proboszcza Kurasa i lojalnych parafian zaskarżył Andrew Krauciunas i zwolenników PNKK. Rozprawa pod przewodnictwem sędziego Newcomb przyniosła pozytywny rezultat dla zwolenników bpa Hobana. .Z werdyktem tym nie pogodziła się grupa bpa Hodura, odwołując się do Sądu Wyższej Instancji, gdzie sędzia Stewart wydał decyzję dla nich przychylną. W reakcji na tę decyzję zwolennicy bpa Hobana odwołali się do Sądu Najwyższego, gdzie 13 marca 1913 roku, Sąd Najwyższy uznał, że grupa bpa Hodura miała prawo oddać kościół pw. św. Józefa pod jurysdykcję PNKK, ponieważ kościół ten obłożony interdyktem formalnie nie podlegał jurysdykcji rzymskokatolickiego biskupa w Scranton.

W tej sytuacji bp Hoban, po zasięgnięciu opinii prawników, doszedł do wniosku, że jedynym rozwiązaniem problemu litewskiej parafii jest odwołanie ekskomuniki z kościoła pw. św. Józefa. W ten sposób bowiem decyzja nabierze z powrotem mocy prawnej i przekona większość parafian o potrzebie powrotu do diecezji.

3 kwietnia 1913 r. bp Hoban zdjął interdykt z kościoła pw. św. Józefa i w niedzielę, 20 kwietnia, ogłoszono o tym we wszystkich kościołach w Scranton. Rzeczywiście zniesienie ekskomuniki zmieniło całkowicie sytuację. Następnego dnia, tj. 21 kwietnia 1913 roku, na specjalnym zebraniu parafia podjęła decyzję o powrocie pod jurysdykcję diecezji rzymskokatolickiej w Scranton. Zwolennicy bpa Hobana zażądali od John Apon, prezesa komitetu, John Jurkis i ks. Mickiewicza zwrotu kluczy od kościoła i plebanii. Po pomoc prawną tej decyzji zwrócono się raz jeszcze do miejscowego Sądu, który 2 maja 1913 roku wydał decyzję o przyznaniu kościoła pod jurysdykcję bpa Hobana i oddaniu kluczy.

Zwolennicy PNKK nie poddali się tej decyzji i raz jeszcze odwołano się do Sądu Najwyższego, w którym 20 kwietnia 1914 roku, sędzia John Stewart utrzymał w mocy decyzję Sądu Powiatowego i polecił oddać kościół pw. św. Józefa w ręce diecezji scrantońskiej. Był to ostatni akt procesów sądowych w tej sprawie, który trwał siedem lat (1907— 1914).

W odpowiedzi na negatywny, ostateczny werdykt sądowy, cześć parafian kościoła pw. św. Józefa, która nie poddała się decyzji sądowej i presji publicznej, zdecydowała oderwać się od parafii i założyć własny, Litewski Narodowy Kościół Katolicki oparty na założeniach doktrynalnych PNKK.

14 maja 1914 utworzono komitet organizowania litewskiej narodowej parafii w celu zbierania składek na budowę nowego kościoła. 26 września zakupiono na skrzyżowaniu ulic Oak Street i Sumner Avenue działkę pod budowę kościoła. W końcu tegoż roku w Chinchilla zakupiono ziemię na cmentarz parafialny. Z aprobatą bpa Hodura rozpoczęto w 1915 roku budowę kościoła. Konstrukcję Świątyni ukończono 16 października 1915 roku. Parafia otrzymała nazwę — Parafia Opatrzności Bożej, a korporację prawną — Litewski Kościół Reformowany. Później próbowano zmienić tę nazwę na Litewski Narodowy Kościół Katolicki. Jednak opozycja ze strony Kurii Biskupiej Rzymskiej Diecezji w Scranton uniemożliwiała tę zmianę. Formalnie, dzisiaj parafia używa nazwy: Parafia Opatrzności Bożej Litewskiego Narodowego Kościoła pod jurysdykcją Diecezji Centralnej PNKK. Prawnie czarter i pieczęć parafialna opiewa nazwę: Parafia Opatrzności Bożej — Litewski Reformowany Kościół.

W latach 1915— 1920 wielu księży pracowało w tej niezależnej, litewskiej, narodowej parafii. Odprawiali oni nabożeństwa w języku łacińskim i litewskim. Formalne związki z Polskim Narodowym Katolickim Kościołem były w tym czasie dość luźne. Dopiero ks. Jonas Gritenas, Litwin urodzony na Litwie, który po przybyciu do Ameryki, ukończył studia teologiczne w Seminarium Duchownym PNKK w Scranton, i wyświęcony na kapłana wykazywał gorliwe umiłowanie litewskiego języka, kultury i zwyczajów, pozostając gorliwym współpracownikiem bpa Hodura — w roku 1920 objął administrację litewskiej parafii Opatrzności Bożej, stając sie jej duchowym i moralnym liderem. W roku 1924. na Nadzwyczajnym Synodzie PNKK, ks. Gritenas został wybrany na Biskupa Litewskiego Narodowego Kościoła Katolickiego. Liczył wówczas lat 44. W tym sarnim roku biskup Hodur udzielił mu konsekracji. Jako litewski biskup narodowy ks. Gritenas odznaczył się wielką gorliwością, pracowitością i zapałem w administrowaniu Kościołem, a zarazem wielką lojalnością do PNKK i bpa Hodura. Na wzór PNKK zorganizował on życie religijne, kulturalne i oświatowe litewskiego Kościoła.

Pod jego jurysdykcją znalazły się litewskie narodowe parafie, które w międzyczasie powstały w Pensylwanii, Massachusetss i Illinois. Parafie te przechodziły różne koleje losu i obecnie istnieją jedynie dwie parafie Litewskiego Narodowego Kościoła Katolickiego: w Scranton, Pa. — Opatrzności Bożej i w Lawrence, Mass. — Serca Jezusowego. Statystyki podają, że w latach 1914—1928 Litewski Narodowy Kościół Katolicki liczył 6825 wiernych. Przedwczesna śmierć biskupa Gritenesa w roku 1928 z pewnością wstrzymała rozwój Kościoła. Po zgonie bpa Gritenasa przez blisko 33 lata (aż do śmierci w 1972 r.) parafią w Scranton kierował przybyły z Litwy, ks. Michael Waladka. W tym czasie rozbudowano kościół, wydano szereg broszur i publikacji o Litewskim Narodowym Kościele Katolickim w języku litewskim. Jednak bliższe
związki z PNKK — poza jurysdykcją — były dość luźne.

Od początku ramy doktrynalne Litewskiego Narodowego, Niezależnego Ruchu Religijnego obejmowały naukę i doktrynę katolicką w ujęciu Polskiego Narodowego Kościoła Katolickiego i Kościołów Starokatolickich. Analogiczne także były funkcje narodowe. Podstawą doktrynalną LNKK, podobnie jak PNKK, stało się Pismo święte, tradycje, postanowienia czterech pierwszych soborów ekumenicznych oraz wyznanie wiary, wg Credo Apostolskiego i tzw. Credo nicejsko-konstantynopolskiego. Językiem liturgicznym w parafiach litewskich aż do 1972 roku był język litewski.

 

Uwagi końcowe

Niezależny ruch religijny wśród Litwinów w Scranton, który w pierwszych dziesiątkach dwudziestego wieku stworzył Litewski Narodowy Kościół Katolicki był wynikiem walki zdeterminowanej grupy niezadowolonych litewskich katolików, którzy chcieli mieć kontrolę nad majątkiem parafialnym, a którym to prawo odbierała hierarchia amerykańska. Ponadto Polski Narodowy Kościół Katolicki pod kierownictwem, inspiracją i wizją religijną biskupa Franciszka Hodura — miał wpływ na rozwój w umysłach Litwinów idei wolnego, demokratycznego, katolickiego Kościoła, w którym wierni mają prawo administrowania majątkiem kościelnym i równe prawa z duchowieństwem.

Historia niezależnego ruchu religijnego wśród Litwinów w Scranton na początku XX wieku, to historia powstania Litewskiego Narodowego Kościoła Katolickiego i historia litewskich emigrantów, którzy na amerykańskiej ziemi znaleźli, wolną, demokratyczną formę katolicyzmu, który zadowolił ich religijne, patriotyczne, kulturowe i społeczne zapotrzebowanie.”