Warszawa 5-6. 11. 1986 r.
Międzynarodowe Sympozjum Naukowe w 100 rocznicę urodzin bpa Leona Grochowskiego

Związki bpa Leona Grochowskiego z Kościołami Starokatolickimi Unii Utrechckiej ze szczególnym uwzględnieniem kontaktów z Przewodniczącym Międzynarodowej Konferencji Biskupów Starokatolickich

bp Leon Grochowski







(Fragmenty referatu ks. dra Freda Smita wygłoszonego na Międzynarodowym Sympozjum Naukowym
 zorganizowanym przez STPK z okazji 100 rocznicy urodzin bpa Leona Grochowskiego)
Warszawa1986_11_6

„Bpa Leona Grochowskiego poznałem (z dokumentów archiwalnych , którymi mogłem dysponować dzięki uprzejmości arcybpa Antoniusa Jana Glazemakera) jako utalentowanego człowieka, który był świadom tego, że jedynie wewnątrz wspólnoty kościelnej rodzi się, i rozwija refleksja nad wiarą — powstaje teologia. Dlatego tak chętnie korzystał z rad Międzynarodowej Konferencji Biskupów Starokatolickich (MKBS), której był członkiem. Wspólna refleksja teologiczna biskupów starokatolickich , uwarunkowana tradycją wspólnoty, o której autentyczności stanowi sukcesja apostolska, pomagała bpowi Leonowi Grochowskiemu w rozwiązywaniu wielu problemów z dziedziny eklezjologii. Bp L. Grochowski podkreślał, że katolicka wspólnota kościelna jest wspólnotą hierarchiczną (diakon, kapłan , biskup), w której przekazywanie urzędu duchownego, biskupiego, musi być wyrazem ciągłości życia Kościoła. W ramach Unii Utrechckiej bp L. Grochowski znalazł w tym zakresie dwóch cenionych doradców: dr. Andreasa Rinkla — arcybiskupa Utrechtu (1937—1970) i dr. Ursa Küry ’ego — biskupa Chrześcijańskokatolickiego Kościoła Szwajcarii (1955—1976)”.

Następnie dr Fred Smit przedstawił przykłady praktycznych problemów eklezjologicznych, które bp Leon Grochowski rozwiązywał
wspólnie z innymi członkami MKBS.

"Jednym z tych problemów, absorbujących bpa Leona Grochowskiego w ciągu całego jego życia było ponowne zbliżenie między Kościołem Polskokatolickim i Unią Utrechcką . To, co mam do powiedzenia na ten temat, wynika jedynie z tych zachodnioeuropejskich źródeł, którymi dysponowałem. Sporo informacji jest dla mnie niejasnych, niektóre — być może — są tylko półprawdami. Mam jednak nadzieję , że ujawnione zostaną dalsze źródła, które to, co niejasne — wyjaśnią , a to, co jest półprawdą — przekształcą w prawdę .

Jak wiadomo, bp Józef Padewski zmarł 10 maja 1951 r. W dniu 15 lutego 1951 r. odbyło się — pod przewodnictwem ks. Dobrochowskiego — zebranie 60 duchownych, którzy postanowili zerwać z macierzystym Kościołem w Stanach Zjednoczonych. Zerwanie to uzasadniono życzeniem uwolnienia się od wpływów zagranicznych. Duchowni zamierzali zwołać Synod, który miałby wybrać trzech biskupów i jednego arcybiskupa . Przed Unią Utrechcką jednak nie można było uzasadnić prawomocności tego zgromadzenia, bowiem w sprawach na nim omawianych decydować mógł tylko Synod Kościoła w Polsce.

Synod duchownych wybrał 24 lipca 1952 r. profesora Eugeniusza Kriegelewicza i Juliana Pękalę na biskupów-elektów . Zwrócili się oni do MKBS i obiecali, że jeden z nich będzie obecny na posiedzeniu MKBS w 1952 r. Nie było to jednak możliwe. MKBS wysłała do Kościoła polskiego list, w którym stwierdzono, że Kościół w Polsce w dalszym ciągu jest częścią Unii Utrechckiej i tak ma pozostać, o ile pozostanie on wierny 'Konwencji Utrechckiej' z 1889 r. MKBS wyraziła nadzieję, że biskupi zostaną konsekrowani w Utrechcie, lub gdziekolwiek indziej w Europie Zachodniej.

Synod Kościoła Polskokatolickiego, obradujący w Warszawie od 8 do 11 grudnia 1952 r. potwierdził wybór biskupów-elektów i postanowił doprowadzić do ich konsekracji w dniu 11 grudnia przez biskupów Starokatolickiego Kościoła Mariawitów. Ponieważ powiązanie Kościoła w Polsce z Polskim Narodowym Kościołem Katolickim w Stanach Zjednoczonych uznane zostało za zjawisko niekorzystne , Synod postanowił oddzielić się od Kościoła w USA i utworzyć niezależny Kościół w Polsce.

Konsekracja biskupów Krieglewicza i Pękali miała miejsce 11 g rudnia 1952 r. w Warszawie. Konsekratorem był biskup mariawicki dr J. Próchniewski z Płocka, który sam otrzymał sakrę biskupią 4 października 1910 r. w Łowiczu od arcybiskupa Utrechtu Gerardusa Gula. Asystowali miariawiccy biskupi Prysicki z Płocka i A. Iwiegielewicz z Łodzi. MKBS musiała przyjąć , że elekci nie o trzymali zezwolenia na wyjazd za granicę. Teoretycznie Kościół w Polsce ciągle był jeszcze członkiem Unii Utrechckiej, jednak z powodu konsekracji udzielonej przez biskupów mariawickich nie było już możliwości kontynuowania oficjalnych stosunków. Zmieniona została też nazwa Kościoła w Polsce — dawny Polski Narodowy Kościół Katolicki nosił odtąd nazwę: Kościół Polskokatolicki.

W styczniu 1957 r. bp Leon Grochowski zakomunikował arcybp. Utrechtu Andreasowi Rinklowi, że Kościół Polskokatolicki podjął starania o przywrócenie jedności z Polskim Narodowym Kościołem Katolickim w Stanach Zjednoczonych. Postanowienie to podjął Synod w dniu 20 stycznia 1957 r. Bp L. Grochowski zaproszony został do Polski z propozycją potwierdzenia jedności i przejęcia jurysdykcji, lecz ociągał się z przyjazdem, widząc trudności w fakcie konsekrowania biskupów przezmariawickiego biskupa Próchniewskiego. Co prawda mariawici reprezentowali historyczną sukcesję apostolską, przekazaną im przez Kościoły Starokatolickie , lecz utracili sukcesję spirytualną , duchową.

Bp L. Grochowski myślał o konsekracji warunkowej (conditional consecration), chciał jednak przedtem zapoznać się z opinią w tym przedmiocie arcybpa A. Rinkla.

Wiosną 1957 r. bp J. Pękala i ks. T. Majewski przebywali siedem tygodni w Stanach Zjednoczonych, gdzie m.in. uczestniczyli w 60 rocznicy utworzenia PNKK w Scranton . W związku z tą wizytą bp L. Grochowski wiązał nadzieję, że będzie mógł wziąć udział z bp. J. Pękalą i innymi duchownymi w Międzynarodowym Kongresie Starokatolików w Rheinfelden w Szwajcarii, i że uda się tam przywrócić stosunki między Kościołem Polskokatolickim a Unią Utrechcką. Miał też nadzieję, że przedtem spotka arcybpa A. Rinkla.

W dniu 6 czerwca 1957 r. sekretarz bpa J. Pękali — ks. T. Gotówka, studiujący wówczas w Bossey w Szwajcarii, odwiedził chrześcijańskokatolickiego biskupa Szwajcarii, dr. Ursa Küry ’ego w Bernie. Poinformował go o tym , że w Polsce podejmuje się próbę oczyszczenia Kościoła z niewłaściwych elementów. Zwolniono bpa Kriegelewicza. Kościołowi jednak brakuje właściwie przygotowanych i wykształconych duchownych.

Na Kongresie w Rheinfelden we wrześniu 1957 r. biskupowi L. Grochowskiemu, który przedtem odwiedził Polskę, towarzyszył bp J. Pękala . Na podstawie informacji uzyskanych przez bpa L. Grochowskiego, MKBS postanowiła przyjąć Kościół Polskokatolicki ponownie w poczet członków Unii Utrechckiej. Biskup L. Grochowski zaś — miał ponownie udać się do Kościoła w Polsce.

Po zakończeniu Kongresu bp L. Grochowski udał się do Polski z następującym zadaniem, zleconym mu przez MKBS: Jeżeli się okaże, że Kościół Polskokatolicki jest prawowitym następcą i kontynuatorem Kościoła, kierowanego przez bpa J. Padewskiego, i jeżeli uznaje Kościół w Stanach Zjednoczonych za swój Kościół macierzysty — wówczas Kościół w Polsce będzie automatycznie członkiem Unii Utrechckiej. Jednocześnie Kościół w Polsce musi uznać bpa J. Pękalę za swego prawowitego pasterza , inaczej bowiem w oczach MKBS będzie on w dwuznacznej sytuacji.

Podczas tej podróży, we wrześniu 1957 r. bp L. Grochowski odwiedził w Polsce 19 parafii. Wyniki jego badań były jednak niedostateczne, dlatego też władze zwierzchnie Kościoła zaprosiły bpa L. Grochowskiego ponownie do Polski w 1959 r. W zaproszeniu tym zakomunikowano również, że bp J. Pękala został zastąpiony przez dr. Maksymiliana Rodego, uważanego za kandydata na urząd biskupa. Bp L. Grochowski, zanim udał się do Polski, odwiedził 28 maja 1959 roku arcybpa A. Rinkla w Utrechcie. Przez trzy godziny omawiali wspólnie sytuację Kościoła Polskokatolickiego. Nowy kandydat na biskupa , dr M. Rode, poprzednio wyznania rzymskokatolickiego, studiował m.in. w Leuven (Belgia). Dla MKBS było okolicznością niezwykle ważną, aby nowy kandydat otrzymał sakrę od biskupa Unii Utrechckiej. W wyniku rozmowy między arcybpem A. Rinklem i bpem L. Grochowskim postanowiono: Jeżeli bp Grochowski dojdzie do wniosku, po dokładnym zbadaniu sprawy, że Kościół Polskokatolicki jest wciąż prawowitym kontynuatorem Kościoła, ustanowionego przez bpa Padewskiego, i że jeśli Synod, złożony z duchownych i świeckich, w sposób przez prawo przewidziany , wybierze biskupa — zatwierdzonego przez MKBS i konsekrowanego przez biskupa Unii Utrechckiej — Kościół w Polsce automatycznie uznany będzie jako człon Unii Utrechckiej. Dopiero po tej rozmowie bp Leon Grochowski udał się do Polski.

W dniu 12 czerwca 1959 r. bp Leon Grochowski zadzwonił z Warszawy do arcybpa A. Rinkla z wiadomością, że Rada Synodalna już wybrała dr. M. Rodego biskupem-elektem . Za pewne należy uznać, że również Synod, zwołany na 16 i 17 czerwca, dokona takiego wyboru ”.

„Gdy bp Leon Grochowski, w wyniku zleconych mu przez MKBS badań doszedł do wniosku , że biskup-elekt M. Rode może być konsekrowany , biskupi MKBS musieli dotrzymać słowa i pomóc Kościołowi w Polsce. Według poglądu arcybpa A. Rinkla chodzi w Polsce o kościół, który zawsze był członkiem Unii Utrechckiej, i który chciał pozostać wierny Unii. Uważał on, że o ile Kościół wybierze zgodnie z prawem biskupa , katoliccy biskupi zobowiązani są do udzielenia pomocy przy konsekracji. W ten sposób w XVIII wieku pomógł Kościołowi w Holandii Dominique Maria Varlet — gdyby tej pomocy nie było, Kościół Starokatolicki obecnie w ogóle by nie istniał. Bp U. Küry był zdania, że poglądy arcybpa A. Rinkla są zgodne z postanowieniami w Rheinfelden . Fakt konsekracji przez bpa L. Grochowskiego uznał za ważny i wielce obiecujący. Bp U. Küry pragnął być obecny na konsekracji w Utrechcie tak , aby również nie holenderski biskup Unii Utrechckiej był reprezentowany na tej konsekracji.

W dniach 16 i 17 czerwca 1959 r. obradował w Warszawie IV Synod Kościoła Polskokatolickiego. Podczas pierwszego posiedzenia, przewodniczący Synodu ks. Józef Janik zaproponował ks. M. Rodego jako kandydata na urząd biskupi. Wybór nastąpił przez aklamację . Jednocześnie Synod wypowiedział się jednogłośnie na temat stosunków między Kościołem Polskokatolickim a PNKK w Stanach Zjednoczonych. Kościoły te były zgodne pod względem , dogmatycznym i liturgicznym, miały jednak własne władze. Władze wybierane są przez Synody każdego kraju . W obradach Synodu jednego Kościoła mogą brać udział delegaci drugiego.

Delegacja polska przybyła do Utrechtu 1 lipca 1959 r. W dniu 2 lipca arcybp A. Rinkel i bp L. Grochowski odbyli długą konferencję. W przededniu konsekracji wspólnie rozmawiali biskupi: A. Rinkel, L. Grochowski i elekt M. Rode. 5 lipca 1959 r. w najgorętszym dniu roku , odbyło się w katedrze pw. św. Gertrudy w Utrechcie nabożeństwo konsekracyjne . Jako młody student mogłem służyć przy ołtarzu i nieść krzyż przed arcybp. A. Rinklem. Podczas swego kazania arcybp A. Rinkel przypomniał, że w katedrze pw. św. Gertrudy konsekrowany był w 1907 r. Franciszek Hodur, biskup-elekt Polskiego Narodowego Kościoła Katolickiego w Stanach Zjednoczonych. Po pierwszej wojnie światowej Kościół ten zwrócił uwagę na swój kraj macierzysty, gdzie rozwijał się niezależny od Rzymu, nowy Kościół. Następnie arcybp A. Rinkel przedstawił rozwój Kościoła Polskokatolickiego po drugiej wojnie światowej, podkreślając , że taktowi i mądremu podejściu bpa dr. Leona Grochowskiego w znacznej mierze zawdzięczać należy, że Kościół w Polsce mógł w 1959 r. zająć ponownie swe miejsce w Unii Utrechckiej. Oświadczył ponadto , że było wyraźnym życzeniem Synodu, który wybrał ks. M. Rodego elektem, aby konsekracja przeprowadzona została przez biskupów Unii Utrechckiej.

Pomimo, że kontakty między bpem L. Grochowskim i arcybp. A. Rinklem z jednej strony , a bpem M. Rodem, po jego konsekracji, były raczej rzadkie , bp L. Grochowski mógł zapewnić arcyb. A. Rinkla , że bp M. Rode był energicznym kierownikiem Kościoła, choć były różnice w sposobie, w jakim spełniał urząd biskupi w porównaniu do praktyki innych biskupów (...).

„Bp M. Rode odwiedził w listopadzie 1960 r. Kanadę i Stany Zjednoczone. Z myślą o poprawieniu wykształcenia teologicznego duchownych amerykańskiego i polskiego Kościoła, wspólnie z bp. L. Grochowskim uzgodnili utworzenie komisji teologicznej, złożonej z członków obu Kościołów, z zadaniem podniesienia poziomu teologicznego wykształcenia i wiedzy o starej nauce katolickiej. Wówczas też bp L. Grochowski poprosił arcybpa A. Rinkla o angielskie tłumaczenie jego "Teologii Dogmatycznej” dla potrzeb PNKK w Stanach Zjednoczonych.

W kwietniu 1961 r. bp M. Rode poinformował arcy b p . A. Rinkla, że został zaproszony do Jugosławii, by współuczestniczyć w konsekracji następcy biskupa Josta z Kościoła w Słowenii. Arcybp Rinkel natychmiast odpowiedział, że bp M. Rode nie powinien tego czynić, inaczej bowiem podważyłby swoje stanowisko w MKBS, podobnie jak miało to miejsce w przypadku bpa J. Pękali. Ks. Jost i jego Kościół nie należeli do Unii Utrechckiej. Poza tym ks. Jost współuczestniczył w konsekracji bpa Dobrovoljaca. Jedynie biskup-elekt Vilim Huzjak z Kościoła Chorwackiego był członkiem MKBS. Bp M. Rode nie udał się do Jugosławii.

Brał on natomiast udział w Kongresie Starokatolików i w posiedzeniu MKBS w Haarlemie w 1961 r. Ze Stanów Zjednoczonych przybył bp Tadeusz Zieliński, nie było jednak bpa L. Grochowskiego. Podczas posiedzenia MKBS dyskutowano nad sprawozdaniem bpa M. Rodego. Problemy , które się poprzednio pojawiły , wyjaśniono w znacznym stopniu. Bp Zieliński zakomunikował, że p. Sitko, który rozgłaszał oszczerstwa na temat bp a M. Rodego, nie zasługuje na zaufanie . Np. bp Rode wywarł n a członkach MKBS bardzo dobre wrażenie przez swą postawę osobistą i przez to, co miał do zakomunikowania o swoim Kościele. Dla MKBS było sprawą jasną , że położenie Kościoła w Europie Wschodniej jest trudne do oceny, ale też, że dla rzymskich katolików było sprawą ważną, aby bpa M. Rodego oczerniać. MKBS wyraziła zaufanie do osoby i pracy biskupa M. Rodego. Arcybp A. Rinkel też miał zaufanie do bpa M. Rodego, choć widział, że styl pracy kościelnej w Polsce był inny niż na Zachodzie. Bp L. Grochowski podzielał ten pogląd i zakomunikował na piśmie, że współczesny świat wymaga Kościoła Katolickiego, ale zreformowanego Kościoła Katolickiego, a nie średniowiecznej katolickości. Bp L. Grochowski w związku z tym nie wierzył, aby rzymskokatolicyzm miał przyszłość w Polsce.

Jednak w Kościele Polskokatolickim miały miejsce inne zmiany, które biskupom Rinklowi i Grochowskiemu przysparzały wiele trosk . W 1961 r. istniały w Polsce trzy diecezje: Warszawa, Wrocław i Kraków. Rada Synodalna wybrała bpa J. Pękalę biskupem Wrocławia, ks. Tadeusza Majewskiego administratorem diecezji krakowskiej, a bpa M. Rodego ordynariuszem diecezji warszawskiej. Miało to miejsce za zgodą rządu , tak jak też nominacja biskupów rzymskokatolickich musi być zatwierdzona przez rząd. Ze wspomnianymi nominacjami zgadzał się te ż bp M. Rode, bp L. Grochowski jednak napisał do arcybpa A. Rinkla, że ma zastrzeżenia (...)”.

„Bp M. Rode, którego siedmioletni termin piastowania urzędu Pierwszego Biskupa Polskokatolickiego miał upłynąć w 1966 r., ustąpił na jesieni 1965 r. z zajmowanego stanowiska. Podczas posiedzenia Rady Synodalnej w dniu 29 października 1965 r. bp J. Pękala , który był już Pierwszym Biskupem w latach 1952—1959, ponownie uzyskał nominację na to stanowisko.

Na początku 1965 r. arcybp A. Rinkel rozmawiał na lotnisku Schiphol pod Antwerpią z amerykańskimi biskupami: Leonem Grochowskim i Franciszkiem Rowińskim, którzy zatrzymali się tam na krótko w drodze do Polski. Arcybp Rinkel był zasmucony zmianami w Polsce i zapytywał sam siebie, czy stosunki z Kościołem Polskokatolickim mogą być w dalszym ciągu kontynuowane , bowiem bp J. Pękala nie był członkiem MKBS. Zalecił on też obu biskupom, aby Kościół w Polsce wybrał podczas następnego posiedzenia Synodu w wolności i jedności kilku biskupów i aby ci konsekrowani byli przez bp a L. Grochowskiego lub innych biskupów Unii Utrechckiej.

Rok później bp L. Grochowski, podczas kolejnego pobytu w Polsce, konsekrował w dniu 10 lipca 1966 r. dwóch nowych biskupów: ks. Tadeusza R. Majewskiego dla diecezji warszawskiej oraz ks. Franciszka Koca dla diecezji wrocławskiej. Bp J. Pękala pozostał Pierwszym
Biskupem (...)” .

„Z referowałem tu tylko niektóre trudne problemy, aby wykazać jak bardzo bp Leon Grochowski troszczył się o urząd biskupi w Kościele. Muszę przyznać, iż byłem częstokroć zażenowany, że mu siałem wyciągać niektóre osobiste sprawy i problemy z czeluści archiwów na światło dzienne . Ale ze sposobu, w jaki bp Leon Grochowski musiał problemy te rozstrzygać widzimy, jak wielkie znaczenie przykładał do urzędu biskupa i Unii Utrechckiej. Za to powinniśmy być mu bardzo wdzięczni...” .