Wiktor Wysoczański

Polski nurt starokatolicyzmu

1. WSPÓLNOTA KOŚCIOŁÓW STAROKATOLICKICH.
MIĘDZYNARODOWE ORGANY I WSPÓLNE ZASADY DOKTRYNALNE
Spis treści

 

1.1   TRZY  NURTY  KOŚCIELNE  ZJEDNOCZONE  W  UNII  UTRECHCKIEJ
W literaturze starokatolickiej wyróżnia się trzy główne nurty Kościołów zjednoczonych w Unii Utrechckiej.
Do pierwszego z nich należy liczący już ponad 250 lat swojej historii i tradycji Kościół Utrechcki, który dzięki wiernemu trwaniu przy wierze i ustroju zachodniego Kościoła katolickiego stał się niejako „Kościołem macierzystym" dla powstałych później wspólnot starokatolickich.
Nurt drugi wyłonił się po 1870 r., w wyniku troski znacznej części duchowieństwa i wiernych Kościoła zachodniego o zachowanie nienaruszonego depozytu wiary. Są to więc Kościoły powstałe na tle sporów doktrynalnych. Nie przyjęły one nowych uchwał I Soboru Watykańskiego, ogłoszonych 18 lipca 1870 r., o uniwersalnej jurysdykcji biskupa Rzymu i o jego nieomylności w sprawach wiary i moralności, gdyż uchwały te nie mają uzasadnienia ani w Piśmie Św., ani w Tradycji Kościoła pierwszego tysiąclecia. Mamy tu na myśli Kościół Starokatolicki w RFN, Kościół Chrześcijańskokatolicki w Szwajcarii oraz Kościół Starokatolicki w Austrii.
Do nurtu trzeciego zalicza się Kościoły zorganizowane na przełomie XIX i XX w. oraz po pierwszej wojnie światowej w Ameryce i Europie Wschodniej, które swoje powstanie zawdzięczają najczęściej pobudkom patriotycznym. Kościoły te uznały starokatolickie zasady wiary „mimo utrzymania w wielu przypadkach specyficznych rzymskokatolickich form służby Bożej i praktyk pobożnościowych" 1.

 

1.1.1   Kościół Utrechcki
Kościół Utrechcki uznany przez państwo jako de Roomsch-Katholieke kerk der Oud-Bisschoppelijke Clerezie (Kościół Rzymskokatolicki Starobiskupiego Kleru) genezą swą sięga czasów św. Willibrorda (zm. 736 r.), anglosaskiego mnicha i apostoła Fryzji, który w 695 r. został pierwszym arcybiskupem Utrechtu. Biskupi utrechccy już w średniowieczu wyróżniali się daleko idącą niezależnością od Rzymu, co przejawiało się m.in. w prawie wyboru biskupów przez kapitułę. Prawa kapituły zatwierdził cesarz w 1145 r. Tutejsi biskupi kultywowali miejscowe tradycje, domagali się też rozpowszechniania Biblii w języku holenderskim.
Po roku 1517 napięcia i konflikty religijne w Niderlandach wystąpiły ze szczególnym nasileniem. Reformacja zyskuje tu licznych zwolenników. Wśród chłopstwa i ubogiej ludności miast szerzy się radykalny społecznie anabaptyzm, podczas gdy część szlachty i zamożne mieszczaństwo oscylowały ku kalwinizmowi i luteranizmowi.
W 1566 r. doszło w Holandii do powstania, narodowego przeciwko panowaniu Hiszpanów (Hiszpania była wówczas główną ostoją katolicyzmu). Była to pierwsza w Europie rewolucja burżuazyjna z udziałem wszystkich warstw społecznych. We Flandrii i Brabancji wybuchły zamieszki. Łupiono kościoły i klasztory, napadano na duchowieństwo. Powstańcze władze holenderskie zabroniły odprawiania nabożeństw katolickich, a katolik z góry był podejrzany o współpracę z zaborcą wyznającym katolicyzm. Kościół katolicki zszedł do „podziemia", Pokój został zawarty dopiero w 1648 r. Zarząd protestanckich magistratów przekazano stanom północno-niderlandzkim. Jednakże od początku sytuację utrudniała Kuria Rzymska, przysyłając do Holandii jezuitów, którzy zgodnie z zasadą swojego zakonu hołdowali silnemu centralizmowi rzymskiemu, bezkrytycznej dogmatyce średniowiecznej i kazuistycznej nauce moralnej. Jezuici lekceważyli wskazania arcybiskupa Utrechtu, forsując jednocześnie pogląd, jakoby cała Holandia W wyniku wpływów Reformacji stała się terenem misyjnym. Toteż szybko zrazili sobie miejscowe katolickie duchowieństwo diecezjalne oraz krajowe kierownictwo kościelne, które trzymało się starokościelnych praw autonomii narodowej, a w nauce wiary — zasad starego Kościoła.
Jednakże bezpośrednim powodem powstania niezależnego od Rzymu Kościoła Utrechtu było pomówienie przez jezuitów katolików holenderskich, głównie zaś arcybiskupa Piotra Codde (zm. 1710 r.), o sprzyjanie jansenizmowi. Nazwa „jansenizm" pochodzi od nazwiska C. Jansena (1585—1638), teologa flamandzkiego, od 1636 r. biskupa Ypres. W swoim dziele pt. Augustinus, wydanym pośmiertnie w roku 1640, starał się on rozwiązać kwestię stosunku łaski Bożej do wolnej woli ludzkiej oraz zaatakował jezuicką interpretację etyki katolickiej. Ośrodkiem jansenizmu stały się klasztory w Port Royal. W. 1649 r. oponenci jansenizmu zgrupowani przy uniwersytecie w Sorbonie „wybrali" z dzieła Augustinus pięć zdań, które według nich zawierały herezję i kwalifikowały się do zaskarżenia. W 1653 r. zdania te zostały potępione przez papieża Innocentego X. Wobec trwających na ten temat sporów, głównie we Francji, papież Aleksander VII w roku 1656 ponownie potępił te zdania, dodatkowo orzekając, iż pochodzą one z dzieła Augustinus oraz że Jansen pojmował je w duchu heretyckim. Odtąd od wszystkich, którzy otrzymywali sakrę biskupią w Kościele Rzymskokatolickim, domagano się podpisania Formuły Aleksandra VII.
Wobec potępienia dzieła C. Jansena jego zwolennicy odmówili posłuszeństwa papieżowi. Po ugodzie Ludwika XIV z papieżem, janseniści — uchodząc przed prześladowaniami — opuścili Port Royal i przenieśli się głównie do Holandii. Dodajmy, że później Klemens XI wydał bullę Unigenitus (1713), która potępiła 101 zdań z pism zwolennika jansenizmu, Paschazego Quesnela (zm. 1719 r.), autora Refleksji moralnych nad Nowym Testamentem. Gdy w przeddzień otrzymania przez ks. Piotra Codde sakry biskupiej przybył do niego internuncjusz z Brukseli i prosił o podpisanie Formuły, ks. Codde wyraził gotowość potępienia owych pięciu zdań, odmówił natomiast potwierdzenia, że zostały one napisane przez Jansena. I to właśnie stało się później przyczyną oskarżenia arcybiskupa Piotra Codde o jansenizm.
Na skutek wrogiego nastawienia holenderskiej zwierzchności protestanckiej do katolików, ks. Piotr Codde nie otrzymał tytułu arcybiskupa Utrechtu, lecz arcybiskupa Sebasty z obowiązkiem administrowania Kościołem w arcybiskupstwie Utrechtu. Tytuł arcybiskupa Utrechtu miał przybrać dopiero po ewentualnej zmianie sytuacji politycznej w kraju. Jednakże losy potoczyły się inaczej. W 1702 r. został on przez papieża suspendowany, a następnie w 1704 r. odwołany z zajmowanego stanowiska; Wprawdzie arcybp Piotr Codde nie zgodził się ani z oskarżeniem, ani ze złożeniem z urzędu, ale nie pełnił już swego urzędu. Na jego miejsce, wbrew obowiązującemu prawu, wyznaczono wikariusza apostolskiego ks. Teodora de Cock. Jednakże duchowieństwo holenderskie nie uznało tej zmiany i odmówiło posłuszeństwa nowemu rządcy.
Po śmierci arcybpa Piotra Codde (1710) Rzym i Kapituła Utrechcka nie mogły osiągnąć porozumienia co do osoby nowego arcybiskupa. Z powodu braku biskupa, który zapewniałby katolickość Kościoła, biskupstwa były zarządzane przez-kapituły. W 1719 r. do proboszcza amsterdamskiego J. Krijsa przybył francuski biskup misyjny (bp Babilonu), były profesor Sorbony, Dominik Maria Varlet (zm. 1724 r.), oczekujący w Amsterdamie na okazyjny okręt, którym mógłby dotrzeć do swego misyjnego biskupstwa. Przejęty sytuacją katolików holenderskich, udzielał im sakramentu bierzmowania. Po przybyciu do Persji bp Varlet dowiedział się, że z tego powodu został zawieszony w urzędzie — jako współwinny nieposłuszeństwa względem Rzymu. Powrócił więc do Amsterdamu i starał się wpłynąć na Kapitułę Utrechcką oraz na duchownych francuskich (wygnanych z Francji z powodu odmowy podpisu bulli Unigenitus, skierowanej przeciwko jansenizmowi), aby wybrali nowego biskupa.
W dniu 27 kwietnia 1723 r. Arcybiskupia Kapituła Utrechcka na mocy przysługującego jej prawa, wybrała na stanowisko arcybiskupa Utrechtu Corneliusa Steenovena (zm. 1725 r.) i powiadomiła papieża o wyborze. Gdy jednak nie doczekano się zatwierdzenia wyboru przez papieża, Kościół Utrechcki odwołał się do Soboru powszechnego. Ponieważ na zwołanie soboru nie było widoku, nastąpił rozłam między Kościołem Utrechtu a Rzymem.
Zgodność z prawem wyboru bpa Steenovena potwierdzili najznakomitsi profesorowie, wśród nich znany kanonista Bernhard van Espen. Zauważmy też, że zwyczaj zawiadamiania papieża o wyborze i konsekracji arcybiskupa i innych biskupów holenderskich podtrzymywano aż do 1893 r., tj. do czasu wyboru bpa Deventer Spita. Powodem zaniechania tego zwyczaju była postawa papieża, który na każdorazowy wybór i konsekrację reagował bullą ekskomunikacyjną.
Elekt Cornelius Steenoven otrzymał sakrę biskupią w dniu 15 października 1724 r. z rąk bpa Dominika Marii Varieta, przy poparciu znacznej części społeczeństwa katolickiego. W ten sposób Kościół Utrechcki obronił swoje prawa, w szczególności prawo wyboru arcybiskupa, zachowując następstwo apostolskie. Kościół Utrechtu nie wyrzekł się niczego z tradycyjnej wiary i uważa się za prawowiernego spadkobiercę starego Kościoła krajowego, sięgającego czasów św. Willibrorda  2.
Rozłączenie z Rzymem nastąpiło z przyczyn kościelno-prawnych, a nie dogmatycznych. Nie przyjął on nigdy charakterystycznej dla jansenizmu nauki o łasce, a na I Kongresie Staro-katolików w Monachium (1871) wyraźnie stwierdzono: „Zarzut jansenizmu w stosunku do Kościoła Utrechtu jest bezpodstawny".
Jeśli istnieje związek Kościoła Utrechtu z jansenizmem, to jedynie na płaszczyźnie polityczno-kościelnej. Kościół ten stawał w obronie prześladowanych jansenistów, dzielił z nimi pogląd na dyscyplinę kościelną oraz sprawowanie sakramentów św.
Po rozłamie z Rzymem Kościół Utrechcki stworzył samodzielną organizację kościelną. Dla zapewnienia nowych kadr Kościołowi zorganizowano w 1724 r. w Amersfoort własne Arcybiskupie Seminarium Duchowne. Zostały obsadzone także stare — od końca XVI w. wakujące — siedziby biskupie w Ha-arlemie (1742) oraz w Deventer (1758).
W trosce o zachowanie tradycyjnej wiary katolickiej, Kościół Utrechcki nie przyjął dogmatu o Niepokalanym Poczęciu Maryi, ogłoszonego przez papieża Piusa IX w dniu 8 grudnia 1854 r. bullą Ineffabilis Deus oraz dogmatów uchwalonych na I Soborze Watykańskim (1870) o uniwersalnej jurysdykcji biskupa Rzymu i o jego nieomylności w sprawach wiary i moralności.. Po I Soborze Watykańskim Kościół Utrechcki przyszedł z pomocą kościelną nowo powstałym Kościołom Starokatolickim w Niemczech, Szwajcarii i innych krajach. I tak już w 1872 r. arcybp H. Loos (zm. 1873 r.) udzielał sakramentu bierzmowania w pierwszych parafiach starokatolickich powstałych w Bawarii, a w dniu 11 sierpnia 1873 r. bp J. Heykamp udzielił sakry biskupiej pierwszemu biskupowi starokatolickiemu Niemiec ks. prof. J. H. Reinkensowi (zm. 1896 r.). Trwała więź Kościoła Utrechckiego z Kościołami starokatolickimi datuje się od 1889 r., tj. od czasu powstania Unii Utrechckiej Kościołów Starokatolickich . Odtąd w Kościele Utrechckim następuje szereg istotnych zmian. W 1910 r. wprowadzono język ojczysty do liturgii Mszy Św., którym posługiwano się już od dwóch stuleci przy udzielaniu sakramentów: chrztu, bierzmowania, ślubu oraz przy ceremoniach pogrzebowych. Zniesiono także celibat duchowieństwa (1922). W wyniku pracy teologów nastąpiła w Kościele głęboka odnowa myśli teologicznej, zaś przestarzała polemika ustąpiła miejsca ekumenicznej postawie Kościoła Utrechckiego.
Od roku 1966 trwa ekumeniczny dialog między. Kościołem Rzymskokatolickim a Kościołem Starokatolickim w Holandii.  Strona rzymska przystąpiła do tego dialogu po otrzymaniu (w marcu 1966 r.) pisemnej zgody przewodniczącego Watykańskiego Sekretariatu do Spraw Jedności Chrześcijan.
Kardynał A. Bea, przewodniczący Sekretariatu do Spraw Jedności Chrześcijan, w piśmie z dnia 14 marca 1966 r. skierowanym do kardynała B. J. Alfrinka, rzymskokatolickiego arcybiskupa Utrechtu, oświadcza m.in.: „Kościół Rzymskokatolicki będzie żądał jako warunku wstępnego do dialogu podpisana ze strony Kościoła Starokatolickiego «Formuły Aleksandra » i konstytucji «Unigenitus» papieża Klemensa XI. Jeżeli wcześniejszym okresie, w którym nie stosowano dzisiejszego ujęcia i metody dialogu, w rokowaniach między Kościołem rzmskokatolickim i Oud-Bischoppelijke Clerezie (starobiskupim klerem) ten warunek odgrywał znaczenie, to mogę Was teraz oficjalnie zawiadomić, że obecnie w żadnym wypadku nie może on być stawiany przez Kościół Rzymskokatolicki w rozpoczęciu szerszego dialogu między obydwoma Kościołami. Mamy nadzieję, że w ten sposób z naszej strony stworzono podstawy do dialogu na temat problemów, które obydwa Kościoły rozdzieliły i nadal rozdzielają"  3.
W dniu 7 listopada 1966 r. w starokatolickiej katedrze św. Gertrudy w Utrechcie odprawiono uroczyste wspólne nabożeństwo, w którym uczestniczyli obaj arcybiskupi Utrechtu rzymskokatolicki B. J. Alfrink i starokatolicki A. Rinkel), biskupi, księża i wierni obu Kościołów. W oficjalnych oświadczeniach strona rzymskokatolicka podkreśliła m.in., że „narodowe hierarchiczne aspiracje Kościoła Utrechckiego" były uzasadnione, na które Rzym, „nie zawsze reagował z dostatecznym zrozumieniem".
Dodajmy, że w czasie późniejszym starokatolicka Arcybiskupia Kapituła Utrechcka wznowiła przerwany w 1893 r. zwyczaj zawiadamiania Rzymu o wyborze i konsekracji każdorazowego arcybiskupa Utrechtu i biskupów, a w 1969 r. oficjalnie zaanonsowała w Rzymie wybór i konsekrację arcyblskupa-koadiutora M. Koka. Tym razem papież w odpowiedzi nadesłał życzenia 4.
Również wobec „jansenizmu" Rzym nie utrzymuje już w mocy zarzutu o dogmatycznej herezji, a tym samym czyniony często Kościołowi Utrechtu zarzut uznaje za bezprzedmiotowy.
Z okazji 250 rocznicy wyboru ks. Corneliusa Steenovena na arcybiskupa Utrechtu i powstania niezależnego od Rzymu Kościoła w dniach 27 i 28 kwietnia 1973 r. odbyły się w Hadze i Utrechcie uroczystości kościelne, w których wzięli udział, poza licznym duchowieństwem, biskupi Kościoła Starokatolickiego Holandii oraz biskup rzymskokatolicki z Groningen. W czasie uroczystego nabożeństwa arcybp M. Kok odczytał list pasterski starokatolickich biskupów Holandii, wydany z tej właśnie okazji. Bp J.B.W. Möller z Groningen przemawiając w imieniu Episkopatu Rzymskokatolickiego wyraził radość z powodu ewolucji, jaka nastąpiła w stosunkach między obu Kościołami, co umożliwiło mu obecność wśród starokatolików 5.
Jak już mówiliśmy, w Amersfoort istnieje od 1724 r. Arcybiskupie Seminarium Duchowne. Z seminarium tego wyszło wielu wybitnych teologów starokatolickich i działaczy ekumenicznych. Część z nich pogłębiała swe studia na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu w Bernie. W związku z powstaniem przed kilku laty na Uniwersytecie w Utrechcie Ekumenicznego Wydziału Teologicznego alumni wymienionego seminarium duchownego wyrazili chęć odbywania studiów na tym wydziale. Tak więc obecnie są oni studentami Wydziału Ekumenicznego, na którym prowadzą wykłady także profesorowie starokatoliccy.
Arcybiskupem Utrechtu jest Marinus Kok, 74 kanoniczny następca Św. Willibrorda (695—739), pełniący jednocześnie funkcję przewodniczącego Międzynarodowej Konferencji Biskupów Starokatolickich (skrót: MKBS). Według stanu na dzień 31 grudnia 1975 r. Kościół ten ma 12 000 wiernych, 4 biskupów, 35 księży, 34 parafie i filie 6. Organem prasowym Kościoła jest „De Oud-Katholiek". Godne uwagi jest i to, że Kościół posiada bibliotekę mieszczącą się w gmachu Seminarium Duchownego w Amersfoort, zawierającą bogate zbiory literatury anglikańskiej i jansenistycznej oraz cenne archiwa Utrechckiej Kapituły Metropolitalnej.
Kościół Utrechcki istotnie przyczynił się, choć raczej pośrednio, do powstania wewnątrzkatolickich nurtów reformatorskich w XVIII w. i jako „ostoja starej zachodniej myśli kościelnej i żywotny jej kontynuator" 7 ma ogromne znaczenie dla całego katolicyzmu XIX i XX w. Przede wszystkim zaś historyczną zasługą Kościoła Utrechckiego jest to, że jako „Kościół-Matka" wszystkich Kościołów zjednoczonych w Unii Utrechckiej dzięki sukcesji apostolskiej utrzymał związek starego Kościoła z nowym.

 

1.1.2   Troska o zachowanie nienaruszonego depozytu wiary. Pierwsze Kościoły starokatolickie

biskupa rzymskiego oraz jego nieomylności w sprawach wiary i moralności spotkały się z ostrym sprzeciwem poważnej części duchowieństwa rzymskokatolickiego, w tym wytrawnych teologów, a także inteligencji świeckiej. Przewodził im wybitny uczony, dziekan Wydziału Teologicznego Uniwersytetu w Monachium, ks. prof. I. von Döllinger (1799—1890). Przeciwnicy nowych uchwał bronili zasad niepodzielonego Kościoła pierwszego tysiąclecia, chcieli być świadkami prawdy wewnątrz Kościoła katolickiego. Dla nowych dogmatów nie znajdowali oni uzasadnienia ani w Piśmie Św., ani w Tradycji kościelnej.
Ks. prof. I. von Döllinger w piśmie z dnia 28 marca 1871 r., skierowanym do arcybiskupa monachijskiego, stwierdza m.in.: „Jako chrześcijanin, teolog, historyk i obywatel nie mogę przyjąć tej nauki. Jako chrześcijanin — bo jest ona niezgodna z duchem Ewangelii oraz wyraźnymi wypowiedziami Chrystusa i Apostołów. Chce zbudować Właśnie to królestwo z tego świata, które Chrystus odrzucał, pragnie panowania nad społecznościami kościelnymi, do jakiego nawet Piotr nie rościł sobie prawa i innym zakazywał. Jako teolog — albowiem cała prawdziwa tradycja Kościoła zwraca się przeciwko niej nieubłaganie. Jako znawca historii — gdyż jako takiemu jest mi wiadomo, że uporczywe dążenie do urzeczywistnienia panowania nad światem, Właściwe tej doktrynie, kosztowało Europę strumienie krwi, doprowadziło do zamętu w wielu krajach i spowodowało ich upadek, rozbiło piękną organiczną strukturę starego Kościoła i spowodowało najstraszliwsze nadużycia w Kościele, zasilało je i umacniało. Wreszcie muszę ją odrzucić jako obywatel, albowiem podnosząc swe pretensje do podporządkowania państw i monarchów i całego porządku politycznego władzy papieskiej oraz przez żądanie dla kleru stanowiska uprzywilejowanego w wewnętrznych prawach państwa, tworzy podstawę dla nieskończonego, niszczycielskiego rozdźwięku między państwem i Kościołem, między duchowieństwem i laikatem"  8.
Odnotujmy tu również wypowiedź ks. prof. F. H. Reuscha (1825—1900) z Bonn: „Katolickie sumienie zabrania nam przyjmowania tych dwóch nauk Soboru Watykańskiego, ponieważ są sprzeczne z Pismem św. i Tradycją starego Kościoła, do którego jesteśmy przywiązani jako kapłani katoliccy"  9.
Oponenci uchwał soborowych znaleźli się w, trudnej sytuacji. W wielu wypadkach odmawiano im sakramentów Św., a nawet pogrzebu katolickiego. W rezultacie musieli oni dokonać wyboru jednej z dwóch możliwości: albo przyjmowanie sakramentów św. w Kościele Rzymskokatolickim z wewnętrznym zastrzeżeniem odnoszącym się do nauk soborowych, albo zorganizowanie własnych parafii i organizacji kościelnej.
Podwaliny pod zorganizowanie w poszczególnych krajach Kościołów starokatolickich położono już na I Kongresie Starokatolików w Monachium (22—24 września 1871), w którym uczestniczyło ponad 300 delegatów z Niemiec, Austrii i Szwajcarii oraz goście z Kościoła Utrechtu, Kościołów prawosławnych, anglikańskich i protestanckich. W Monachium przyjęto wniosek prof. J. F. Schultego (1827—1914), postulujący utworzenie samodzielnych organizacji kościelnych oraz określono zasady, którymi miał się kierować starokatolicyzm. Główna z tych zasad to trzymanie się wiary i ustroju niepodzielonego Kościoła pierwszego tysiąclecia. W tzw. Programie Monachijskim starokatolicy oświadczyli m.in.: „Świadomi swoich obowiązków religijnych trwamy mocno przy starej wierze katolickiej, jak o niej świadczy Pismo św. i Tradycja, oraz trzymamy się starego kultu katolickiego. Uważamy się za pełnoprawnych członków Kościoła katolickiego i nie damy się usunąć ze wspólnoty kościelnej ani nie pozwolimy odebrać sobie wynikających stąd dla nas praw kościelnych i obywatelskich. Oświadczamy, że rzucone na nas klątwy kościelne — z powodu naszej wierności wierze — są bezpodstawne i samowolne oraz że te cenzury nie mogą zaniepokoić naszego sumienia ani nam przeszkodzić w udziale we wspólnym życiu kościelnym"  10.
Realizacja podjętych w Monachium uchwał przebiegała sprawnie. Toteż na kolejnym, II Kongresie Starokatolików (20—22 września 1872) w Kolonii powołano specjalną komisję, która miała przygotować wybór biskupa dla starokatolików niemieckich i opracować schemat organizacyjny parafii. Przewodniczącym tej komisji został prof. J. F. von Schulte. W dniu 4 czerwca 1873 r. zgromadzenie delegatów — złożone z 21 księży i 56 osób świeckich, dokonało wyboru na pierwszego biskupa starokatolickiego Niemiec profesora teologii ks. J. H. Reinkensa. Sakrę biskupią otrzymał on w dniu 11 sierpnia 1873 r. w Rotterdamie z rąk biskupa Heykampa (z Deventer).
III Kongres Starokatolików w Konstancji (12—14 września 1873) przyjął opracowany przez prof. J. F. von Schultego Porządek synodalny i parafialny, czyli przepisy kościelne. Przepisy te miały na celu odnowienie ustroju episkopalno-synodalnego starego Kościoła w nowoczesnej formie parlamentarnej. U podstaw tego prawa legła starokościelna zasada synodalna, w myśl której biskup, księża i wierni wspólnie kierują życiem kościelnym. Biskup i księża urząd swój obejmują na mocy wyboru i ponoszą odpowiedzialność wobec ogółu. Najwyższym organem ustawodawczym, kierowniczym i nadzorczym jest Synod, który wybiera biskupa i Radę Synodalną. Omawiany projekt został następnie zaakceptowany przez pierwszy Synod Katolickiego Biskupstwa Starokatolików w Niemczech (27—29 maja 1874) w Bonn i podniesiony do rangi prawa kościelnego. W obradach synodalnych uczestniczyło 41 duchownych i 54 delegatów świeckich. Ukonstytuował się wówczas Kościół Starokatolicki w Niemczech. Kolejne Synody decydująco wpłynęły na dalszy rozwój Kościoła Starokatolickiego, dokonując szeregu reform w duchu zasad niepodzielonego Kościoła pierwszego tysiąclecia. Już w dniu 15 czerwca 1874 r. ukazało się badeńskie prawo, które uznało starokatolików za pełnowartościowych członków Kościoła katolickiego, a w dniu 4 lipca 1875 r. rząd pruski przyznał starokatolikom państwową opiekę prawną.
Starokatolicki Kościół w RFN od czasu pierwszego Synodu (1874), zachowując wiernie przyjęte zasady starokościelne, świadomy swego katolickiego dziedzictwa oraz ekumenicznego posłannictwa, umocnił się organizacyjnie i rozwinął. Kościół ten jest członkiem Światowej Rady Kościołów. Utrzymuje bardzo żywe kontakty ekumeniczne z Kościołem Prawosławnym, z którym Kościoły zrzeszone w Unii Utrechckiej od kilkudziesięciu lat prowadzą dialog, oraz z Anglikańską Wspólnotą Kościelną, pozostającą ze starokatolikami od 1931 r. w interkomunii. (Kwestia ta będzie bliżej rozwinięta w końcowym fragmencie książki).
Organem prasowym Kościoła jest „Die Alt-Katholische Kirchenzeitung". Nadto Kościół wydaje: „Amtliches Kirchenblatt", „Kontakt" — czasopismo starokatolickiej młodzieży oraz corocznie „Alt-Katholisches Jahrbuch". Kandydaci na duchownych kształcą się w Starokatolickim Seminarium przy Uniwersytecie w Bonn, w którym oprócz profesorów starokatolickich prowadzą wykłady także zaproszeni teologowie prawosławni. Kościół liczy 30 000 wiernych, nad którymi opiekę duszpasterską sprawuje 2 biskupów (Josef Brinkhues i Otto Steinwachs) i 63 księży. Wierni skupieni są w 49 parafiach i 163 filiach parafialnych  11.
Wymienione uchwały I Soboru Watykańskiego spotkały się z ostrym protestem także na terenie Szwajcarii. Protest ten przybrał tu postać walk politycznych. Zdaniem kół liberalnych cały problem miała rozwiązać rewizja Konstytucji Związkowej z 1848 r. w kierunku dalszego rozszerzenia praw obywatelskich, m.in. przez ograniczenie przywilejów papieskich. W tej sytuacji opozycja kościelna miała znaczenie drugorzędne.
W szeregu kantonów doszło do bardzo ostrych zatargów między rządem a Kościołem Rzymskokatolickim. Wielu duchownych, którzy nie podporządkowali się dekretom papieskim, zostało ekskomunikowanych. Na początku 1871 r. doszło do zebrań protestacyjnych: w Solurze, Lucernie, Bernie, Badenie i in. Zaczęły się tworzyć tzw. wolne stowarzyszenia katolickie. We wrześniu 1871 r. do Solury zjechało na Kongres około 380 delegatów stowarzyszeń katolickich. Podjęto uchwałę o założeniu Szwajcarskiego Stowarzyszenia Wolnych Katolików oraz Komitetu Centralnego. Wybrano także kandydatów na I Kongres Starokatolików w Monachium (1871).
Do zorganizowania parafii starokatolickich na terenie Szwajcarii w poważnym stopniu przyczyniły się osoby świeckie, wśród nich m.in. Walter Munzinger (1830—1873), profesor prawa na Uniwersytecie w Bernie, uczestnik Kongresu Starokatolików w Monachium. Prof. W. Munzinger niejednokrotnie podejmował krytykę poglądów sfer polityczno-liberalnych, podkreślając, że walka z Rzymem może być skutecznie prowadzona tylko na podstawie Pisma św. i nauki starego Kościoła. Znawcy przedmiotu są zdania, że bez prof. W. Munzingera nie doszłoby do ukonstytuowania się Kościoła Chrześcijańskokatolickiego w Szwajcarii oraz zorganizowania Starokatolickiego Wydziału Teologicznego na Uniwersytecie w Bernie. Prof. W. Munzinger przyczynił się też do zwołania w grudniu 1872 r. wielkiego wiecu katolików w Olten. „Dzień w Olten", który zgromadzał około 2 500 katolików, stał się dla Kościoła Chrześcijańskokatolickiego w Szwajcarii bardzo ważnym wydarzeniem. Podjęto wówczas decyzję o zorganizowaniu własnych parafii oraz własnej organizacji kościelnej. W rezolucji, którą uchwalono, domagano się m.in. wyboru duchownych przy obsadzaniu probostw oraz utworzenia konstytucyjnych organów, które zajęłyby się przeprowadzeniem koniecznych reform kościelnych. Postulowano również ponowne zjednoczenie wszystkich Kościołów. W Olten ukonstytuował się komitet, któremu poruczono kilka zadań. Miał on zająć się m.in. zorganizowaniem ośrodka naukowego, w którym mogliby kształcić się kandydaci na duchownych starokatolickich, oraz założeniem urzędowego organu prasowego Kościoła.
Realizacja podjętych uchwał przebiegała sprawnie. W stosunkowo krótkim czasie opracowano Konstytucję Kościoła, której projekt został przyjęty na zebraniu delegatów wolnych katolików w dniu 14 czerwca 1874 r. w Olten.
W dniu 14 czerwca 1875 r. w Olten odbył się pierwszy Synod Kościoła Chrześcijańskokatolickiego, który uchwalił Konstytucję Kościoła, regulaminy Synodu i Rady Synodalnej oraz przepisy odnoszące się do wyboru biskupów.
Drugi Synod w Olten (7 czerwca 1876) dokonał wyboru biskupa, którym został ks. prof. dr E. Herzog. W dniu 18 września 1876 r. otrzymał on w Rheinfelden sakrę biskupią z rąk bpa J. H. Reinkensa. W tymże roku bp E. Herzog został powołany na stanowisko profesora na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu w Bernie, gdzie objął wykłady z Nowego Testamentu. Już wcześniej, bo 28 kwietnia 1876 r., Kościół uzyskał od władz państwowych zezwolenie na utworzenie biskupstwa w Szwajcarii  12.
Z perspektywy dnia dzisiejszego dostrzegamy, że biskupi Kościoła Chrześcijańskokatolickiego nie tylko przyczynili się do ugruntowania i rozwoju własnego Kościoła, lecz także całego starokatolicyzmu. Jako wybitni teologowie zyskali sobie uznanie i autorytet zarówno w środowisku starokatolickim, jak i w prawosławnym, rzymskokatolickim, anglikańskim i protestanckim. Wielki wkład mają tu teologowie starokatoliccy, prowadzący od 1874 r. działalność naukowo-dydaktyczną na Chrześcijańskokatolickim Wydziale Teologicznym Uniwersytetu w Bernie.
Z uwagi na znaczenie tego ośrodka akademickiego poświęcimy mu nieco więcej uwagi. Wspomnieliśmy już o tym, że na wielkim wiecu katolików w Olten (1872) podjęto m.in. decyzję o zorganizowaniu zakładu naukowego, mającego na celu kształcenie przyszłych kadr kościelnych. W wyniku interwencji przywódcy ruchu laików starokatolickich w Szwajcarii, prof. W. Munzingera, do berneńskiej ustawy kościelnej z 1874 r. wprowadzono postanowienie o utworzeniu zakładu naukowego dla teologii katolickiej przy szkole wyższej. Dnia 29 lipca 1874 r. Wielka Rada kantonu berneńskiego postanowiła utworzyć Wydział Teologii Katolickiej w Uniwersytecie w Bernie, którego uroczyste otwarcie nastąpiło 11 grudnia 1874 r. Początkowo Wydział był dostępny także dla rzymskokatolików, później stał się faktycznie chrześcijańskokatolickim. Berneńska kantonalna ustawa kościelna z 1945 r. potwierdziła istniejący stan faktyczny i od tego czasu placówka ta nosi nazwę „Christkatholisch-theologische Fakultät an der Universität Bern". Powstało też szereg fundacji Wydziału, których nadwyżki procentowe przeznaczone są na pensje profesorskie. W 1899 r. utworzono fundację Luizy Lenz, w 1911 r. fundację prof. Waltera Munzingera, w 1924 r. fundację bpa E. Herzoga, w 1962 r. fundację bpa Adolfa Küry'ego. Starsze fundacje powstawały głównie z większych legatów lub darowizn. Z czasem Wydział urósł do rangi duchowego centrum Kościoła Chrześcijańskokatolickiego, przysparzając mu znaczenia i poważania w opinii publicznej. Bez tego ośrodka — stwierdził bp Edward Herzog w 1909 r. — „Kościół Chrześcijańskokatolicki w Szwajcarii nie istniałby już dzisiaj"  13. Stąd właśnie wyszły impulsy dla całego życia kościelnego Kościoła Chrześcijańskokatolickiego zarówno w dziedzinie interpretacji Pisma Św., jak i w dziedzinie wiary i pobożności, form ustrojowych, liturgii i duszpasterstwa. Bp Urs Küry w szkicu pt. Zur Hundertjahrfeier unserer theologischen Fakultät in Bern wymienia profesorów, którzy zwłaszcza przyczynili się do pogłębiania i poszerzania teologicznych horyzontów Wydziału, wzbudzając tym samym wielkie uznanie szczególnie w kręgach protestanckich. A oto niektóre nazwiska tych profesorów: bp Edward Herzog (Nowy Testament i homiletyka: 1874—1924), który w pierwszym dziesięcioleciu był prawdziwą duszą Wydziału; Franciszek Hirschwälder (dogmatyka: 1874— 1886) — cieszył się wielkim poważaniem wśród pierwszej generacji duchowieństwa Kościoła Chrześcijańskokatolickiego oraz opinii publicznej; Adolf Thürlings (dogmatyka i liturgia: 1896— 1915) — wybitny znawca hymnów, muzykolog, autor Śpiewnika; bp Adolf Küry (historia Kościoła i liturgia: 1924—1940) — w krytycznym czasie wydatnie przyczynił się do utrzymania Wydziału i wiraz z innymi osobistościami spowodował, że Wydział ten został prawnie usankcjonowany jako chrześcijańskokatolicki; Arnold Gilg (dogmatyka, historia dogmatów i historia Kościoła: 1915—1957) i Ernest Gaugler (Nowy Testament i homiletyka: 1924—1961)  14.
Poza działalnością badawczą i naukową profesorowie ci mają wielkie zasługi na niwie działalności ekumenicznej. Wprawdzie postulat Międzynarodowego Kongresu Starokatolików z 1892 r., by przekształcić Wydział w międzynarodowy ośrodek teologii starokatolickiej i centrum ekumeniczne, formalnie nie został zrealizowany, ale faktycznie Wydział spełnia te zadania.
Od szeregu lat na studia do Berna regularnie przyjeżdżają studenci z Kościołów prawosławnych z Serbii, Grecji, Rumunii i in. Jak zauważa bp Urs Küry, wielu z tych studentów po powrocie do swych macierzystych Kościołów piastowało tam później wpływowe stanowiska. Jako profesorowie i biskupi, działali oni na rzecz zbliżenia między Kościołami Prawosławnymi a Kościołem Starokatolickim i w ogóle z Kościołami Zachodu. Na Wydziale studiowało także wielu starokatolickich studentów z Holandii, RFN, Austrii, Chorwacji i Polski. Część z nich doktoryzowała się tu i następnie kontynuuje w swym Kościele działalność naukową.
Aktualna obsada personalna Chrzęścijańskokatolickiego Wydziału Teologicznego Uniwersytetu w Bernie przedstawia się następująco: dziekanem jest ks. prof. dr Herwig Aldenhoven, prowadzący wykłady z zakresu teologii systematycznej i liturgii; ks. prof. dr Kurt Stalder prowadzi Wykłady z zakresu wiedzy mowotestameintowej, homiletyki i katechetyki; ks. prof. dr Walter Frei — z historii Kościoła i historii dogmatów; ks. prof. dr Peter Amiet — z zagadnień ekumenizmu. W stanie spoczynku znajduje się wieloletni pracownik naukowo-dydaktyczny ks. prof. dr Albert Emil Rüthy — znawca wiedzy starotestamentowej i liturgiki, który w dalszym ciągu prowadzi swe badania naukowe i publikuje ich wyniki m.in. na łamach kwartalnika „Internationale Kirchliche Zeitschrift".
Przy Kościele Chrześcijańskokatolickim istnieje cały szereg instytucji i związków kościelnych, jak np. Konferencja Duszpasterska, Związek Akademików Starokatolickich i Związek Seniorów „Catholica Bernensis". Spośród innych organizacji należy wymienić: Kasę Pomocy dla Duchownych, Kasę Emerytalną dla Starokatolickich i Ewangelicko-Reformowanych Proboszczów Kantonu Solothurn, Związek Chórów Kościelnych, Zjednoczenie Chrześcijańskokatolickich Mężów oraz takie związki, jak Związek Chrześcijańskokatolickich Niewiast, Związek Chrześcijańskokatolickiej Młodzieży Szwajcarii, Bractwo Św. Jana Chrzciciela, Zakład Opieki nad Dziećmi, Zjednoczenie Chrześcijańskokatolickich Sióstr i Pielęgniarek, Służba Młodzieżowa, Komitet Prasowy, Fundacja Berghüsli, Komisja do Spraw Radia i Telewizji, Komisja do Spraw Rewizji Ksiąg Liturgicznych.
Starokatolików w Szwajcarii jest ponad 20 000. Skupieni oni są w 31 parafiach i 8 filiach parafialnych. Opiekę duszpasterską nad wiernymi sprawuje 1 biskup i 49 księży. Siedziba biskupa mieści się w Bernie. Biskup Kościołą Chrzescijańskokatolickiego Szwajcarii Leon Gauthier pełni jednocześnie funkcję sekretarza Międzynarodowej Konferencji Biskupów Starokatolickich. Kościół wydaje trzy czasopisma: "Christkatholisches Kirchenblatt", "Chriskatholisches Jugend" oraz "Présence Catholique-Chrétienne", Ukazuje się także "Christkaholisches Jahrbuch".
Poważne zaniepokojenie z powodu uchwał I Synodu Watykańskiego nastąpiło także w Austrii, i to zarówno wśród duchowieństwa, jak i w liberalnych sferach rządowych. Rząd  austriacki w lipcu 1870 r. z uchwał tych wyciągnął konsekwencje natury prawno-politycznej. W lipcu 1870 r. ogłoszono, że konkordat zawarty 18 sierpnia 1855 r. pomiędzy Piusem IX a cesarzem Franciszkiem Józefem I przestał obowiązywać Austrię. Strona austriacka uznała, że papież, rozszerzając swoje uprawnienia, istotnie zmienił podmiotowość prawną kontrahenta, "przez co zawarta z nim umowa ipso facto przestała obowiązywać"  15. W świetle tego faktu wydawać się mogło, że w Austrii szeroko rozwinie się ruch starokatolicki, zwłaszcza w klimacie wciąż jeszcze żywego oburzenia z powodu potępienia przez papieża Piusa IX Konstytucji austriackiej z dnia 21 grudnia 1867 r.
Kiedy jednak duchowieństwo rzymskokatolickie po części podporządkowało się, a stanowisko władz państwowych uległo zmianie, położenie starokatolików stało się trudne, ale bynajmniej nie oznaczało to rezygnacji. Protest trwał, przede wszystkim w sferach mieszczańsko-liberalnych. Do ks. I. von Döllingera napływały liczne pisma, w których wyrażano aprobatę dla jego postawy wobec uchwał soborowych. W 1871 r. w szeregu miast powstały specjalne komitety (m.in. w Wiedniu, Varnsdorf i Ried), które wydelegowały swoich przedstawicieli na I Kongres Starokatolików w Monachium (1871).
Po powrocie z Monachium delegaci ci przystąpili do organizowania własnych, starokatolickich parafii. Już w październiku 1871 r. starokatolicy otrzymali kaplicę ratuszową St. Salvator w Wiedniu, gdzie odprawiano pierwsze nabożeństwa starokatolickie. Duże zasługi położył w tym względzie ks. Alois Anton. Następna parafia powstała w Varnsdorf, którą obsługiwał ks. Anton Nittel. Trzeci ośrodek utworzył ks. dr I. Brader w Ried. Parafie te tworzyły początkowo trzon ruchu starokatolickiego. Brakowało jednak księży oraz wpływowych osobistości, które mogłyby wyjednać legalizację państwową Kościoła Starokatolickiego. Na podstawie przepisów państwowych z 1872 roku starokatolicy austriaccy — do czasu zgłoszenia przez nich formalnego wystąpienia z Kościoła Rzymskokatolickiego — byli traktowani jako rzymskokatolicy. Chrzty i śluby, których udzielali księża starokatoliccy, były nieważne w świetle przepisów prawa cywilnego.
Po długich rokowaniach, w 1877 r. nastąpiło uznanie Kościoła ze strony państwa, co jednak, zgodnie z ówczesną polityką państwa wobec wyznań, nie dawało Kościołowi pełnej możliwości rozwoju.
Dnia 5 czerwca 1879 r. w Wiedniu odbył się pierwszy Synod Kościoła, który przeprowadził konieczne reformy kościelne  16.  W 1881 r. wybrano ks. A. Nittela (1826—1907) na stanowisko zarządcy biskupstwa, ale nie uzyskał on uznania państwowego. Wybranego w 1888 r. na zarządcę biskupstwa A. Czecha (1855—1926) rząd zaakceptował, zastrzegając jednocześnie, że nie może wyrazić zgody na wybór biskupa, gdyż nie dysponuje środkami na jego utrzymanie 17.
Mimo tych trudności Kościół Starokatolicki w Austrii rozwijał się, wzrastała ilość parafii. Trudności natury administracyjnej i finansowej, do których doszły również spory wewnętrzne, spowodowały, że Synod w 1896 r. podjął decyzję o przeniesieniu siedziby zarządcy biskupstwa do Varnsdorf.
Po upadku monarchii naddunajskiej trzeba było dokonać nowego podziału kościelnego. Oprócz biskupstwa w Czechosłowacji powstało w 1920 r. biskupstwo austriackie. Pierwszym biskupem był ks. Adalbert Schindelar, który w 1925 r. otrzymał sakrę, biskupią w Bernie. Bp Schindelar żył jednak bardzo krótko — zmarł dnia 11 października 1926 r. W chwili jego śmierci Kościół liczył około 22 000 wiernych. W czasie późniejszym liczba wyznawców Kościoła znacznie wzrosła.
W latach drugiej wojny światowej Kościół wiele ucierpiał, toteż po zakończeniu wojny trzeba było na nowo odbudowywać życie kościelne.
Tak więc starokatolicyzm w Austrii musiał torować sobie drogę poprzez rozliczne trudności, jednakże postępowa idea zwyciężyła. Dzięki gorliwości duszpasterzy i wiernych Kościół przetrwał najgorsze chwile. Dziś Kościół ten uczestniczy w pracach Krajowej Rady Ekumeniczniej, jest członkiem Światowej Rady Kościołów. Obecny bp Nikolaus Hummel jest czwartym biskupem starokatolików austriackich. Sakrę biskupią otrzymał 12 kwietnia 1975 r. w Wiedniu z rąk arcybpa Utrechtu Marinusa Koka, jako głównego konsekratora. Kościół ma 38 000 wiernych, 13 parafii i 40 filii parafialnych, nad którymi opiekę duszpasterską sprawuje 18 księży. Organem prasowym Kościoła jest „Alt-Katholische Kirchenzeitung". Nadto ukazuje się corocznie ,,Alt-Katholisches Jahrbuch".

 

1.1.3   Kościoły powstałe na przełomie XIX i XX w. oraz po pierwszej wojnie światowej
Typowym, reprezentantem tego nurtu starokatolicyzmu jest Polski Narodowy Kościół Katolicki w USA, Kanadzie i Brazylii oraz Kościół Polskokatolicki w PRL. Jednakże, zgodnie z przyjętą koncepcją, historię i działalność tych Kościołów omówimy w rozdziale drugim. Tu zaś zostaną przedstawione Kościoły należące do Unii Utrechckiej, lecz powstałe na nieco innym podłożu niż wymienione Kościoły polskie. Chodzi tu głównie o starokatolików w Czechosłowacji i Jugosławii.
Jak już mówiliśmy, rozpad monarchii austriackiej pociągnął za sobą konieczność nowego podziału kościelnego. Obok biskupstwa w Varnsdorf w Czechosłowacji, utworzono w 1920 r. biskupstwo austriackie z siedzibą w Wiedniu 18.
W prowincji praskiej, istniejącej od 1900 r., po pierwszym czeskim duszpasterzu — ks. dr. Frantisku Iśce — działali m.in. następujący księża starokatoliccy: Josef Perina, Václav Jaromir Ráb, dr F. Loskot, Emil Dlouhy-Pokorny i in. W 1924 r. na biskupa Kościoła wybrano Czecha, ks. Aloisa Paska (zm. 1946 r.), który w 1924 r. otrzymał w Bernie sakrę biskupią. Za jego kadencji wychowali się ci wierni, którzy dzisiaj stanowią trzon Kościoła Starokatolickiego w Czechosłowacji. Z byłych starokatolików niemieckich pozostał tylko niewielki procent w rejonie północno-czeskim i północno-morawskim.
Podczas drugiej wojny światowej Kościół poniósł dotkliwe straty osobowe i materialne. W .nowych, zmienionych warunkach starokatolicy czescy dążą do odbudowy Kościoła. W czerwcu 1968 r. odbył się 37 Synod Kościoła, który dokonał wyboru nowego biskupa. Został nim ks. dr Augustin Podolák, który w tymże roku przyjął sakrę biskupią w katedrze św. Gertrudy w Holandii. Po odejściu ks. bpa Podolska na emeryturę, kierownictwo objął wikariusz generalny ks. dr Jan Heger, wybrany na to stanowisko na 38 Synodzie Kościoła Starokatolickiego w Czechosłowacji w 1972 r. Na Synodzie tym uchwalono także nowy statut Kościoła. Kolejny, 39 Synod, który odbył się 22 czerwca w 1974 r. w Pradze, stwierdził odnowę życia religijnego w Kościele. W nauce swej Kościół stoi na gruncie zasad zawartych w Deklaracji Utrechckiej z 24 września 1889 r., pielęgnując zarazem własne tradycje narodowe 19.
Kościół Starokatolicki w Czechosłowacji korzysta, na równi z innymi wyznaniami zalegalizowanymi przez państwo, ze swobód wyznaniowych zakreślonych Konstytucją CSRS z 11 lipca 1960 r. oraz innymi aktami prawnymi, regulującymi stosunek Kościołów do państwa.
Kościół aktywnie uczestniczy w pracach Krajowej Rady Ekumenicznej oraz Światowej Rady Kościołów. Wierni w liczbie przeszło 3 000 skupieni są w 6 parafiach i 2 filiach parafialnych, w których prowadzi działalność duszpasterską 6 księży.
Idea starokatolicyzmu znalazła swe odbicie także na terenie obecnej Jugosławii. W latach 1923—1924 doszło w tym kraju do zorganizowania Kościoła Starokatolickiego. Początek dała tu Chorwacja. W dniu 18 grudnia 1923 r. Kościół uzyskał w Serbii, Chorwacji i Słowenii uznanie prawne ze strony władz państwowych. Pierwszy Synod Kościoła odbył się w Zagrzebiu w dniach 21—22 stycznia 1924 r. Na Synodzie tym dokonano wyboru pierwszego biskupa, którym został ks. Marko Kalogjera (zm. 1956 r.), kanonik ze Splitu. W tymże roku (25 lutego 1924) elekt M. Kalogjera otrzymał sakrę biskupią z rąk arcybiskupa Utrechtu i został przyjęty do Unii Utrechckiej  20.  Początkowo Kościół liczył około 50 000 wiernych, skupionych w 53 parafiach. Opiekę duszpasterską nad wiernymi sprawowało 40 księży. W związku z konfliktami wewnętrznymi, jakie miały miejsce w 1933 r. między duchowieństwem a biskupem, bp Kalogjera został pozbawiony stanowiska, a następnie wykluczony przez Międzynarodową Konferencję Biskupów Starokatolickich z Unii Utrechckiej. Na nowego biskupa wybrano ks. I. Cerowskiego, nie uzyskał on jednak sakry biskupiej z powodu nagłej śmierci (1936). Jego następcą został ks. Anton Donković, jednakże i ten nie otrzymał sakry biskupiej, gdyż władze państwowe nie wyraziły zgody na jego wyjazd za granicę. Ks. A. Donković kierował Kościołem do 1939 r. Zmarł w jednym z niemieckich obozów koncentracyjnych w 1943 r. Wówczas kierownictwo Kościoła powierzono ks. Vilimowi Huzjakowi (zm. 1974 r.), który w 1961 r. otrzymał sakrę biskupią z rąk arcybiskupa Utrechtu A. Rinkla.
Wojna uniemożliwiła w Jugosławii jakąkolwiek działalność religijną. Kościół był prześladowany, poniósł bardzo dotkliwe straty personalne i materialne. Z 50 000 wiernych, którzy przed wojną należeli do Kościoła Starokatolickiego, przetrwało wojnę zaledwie 5 000 osób. Trzeba więc było od podstaw organizować życie kościelne. Po drugiej wojnie światowej starokatolicy w Jugosławii utworzyli „Związek Kościołów Starokatolickich w Socjalistycznej Fedaracyjnej Republice Jugosławii", do którego weszły wspólnoty starokatolickie: Chorwacji, Serbii i Słowenii.
Do 1974 r. przewodniczącym Związku był bp V. Huzjak (zm. 1974 r.). Po jego śmierci nastąpiły istotne zmiany w starokatolicyzmie jugosłowiańskim.
Na Synodzie, który odbył się dnia 14 lipca 1974 r. w Zagrzebiu, w wyniku połączenia rozdzielonych dotąd wspólnot: Chorwackiego Kościoła Starokatolickiego i Chorwackiego Starokatolickiego Kościoła Narodowego ukonstytuował się Chorwacki Kościół Katolicki w Jugosławii. Kościół uznaje Deklarację Utrechcka z 24 września 1889 r. Siedziba zwierzchnich władz Kościoła mieści się w Zagrzebiu.
Międzynarodowa Konferencja Biskupów Starokatolickich na sesji w dniach 9—11 lipca 1975 r. w Amersfoort (Holandia) przyjęła postanowienia Synodu w Zagrzebiu do wiadomości i uznała Chorwacki Kościół Katolicki za Kościół członkowski Unii Utrechckiej. Do czasu wyboru i konsekracji nowego biskupa — zgodnie z postanowieniem MKBS — opiekę nad starokatolikami w Jugosławii sprawować będzie bp G. A. van Kleef, ordynariusz diecezji Haarlem (Holandia) 21.
Kończąc omawianie tej grupy Kościołów należy wspomnieć także o dwóch misjach starokatolickich: we Włoszech i we Francji. Misja włoska rozpoczęła swą działalność w 1967 r. Kieruje nią ks. Luigi Caroppo. Pozostaje ona pod opieką biskupa Kościoła Chrześcijańskokatolickiego w Szwajcarii, Leona Gauthier. Organem prasowym misji jest „II Dialogo". Natomiast misja francuska działa od 1951 r, i jest pod opieką Kościoła Starokatolickiego w Holandii. Kieruje nią ks. A. H. Bekkens. Organem prasowym misji jest ,,La Flamme".

 

1.2.   ORGANY  MIĘDZYNARODOWE,  ICH  CELE  I  ZADANIA
Biskupi starokatoliccy Holandii, Niemiec i Szwajcarii we wrześniu 1889 r. zawarli umowę, do której jeszcze pod koniec tegoż roku przystąpił administrator Kościoła w Austrii, a w czasie późniejszym Kościoły powstałe na przełomie XIX i XX w. oraz po pierwszej wojnie światowej w Ameryce i Europie wschodniej. Kościoły te tworzą Unię Utrechcką, organizację, która jest „wolnym związkiem samodzielnych starokatolickich Kościołów krajowych, uznających te same zasady wiary, ustroju i służby Bożej" 22.
Zawarta we wrześniu 1889 r. umowa biskupów starokatolickich zjednoczonych w Unii Utrechckiej, z późniejszymi zmianami, stwierdza, że „Kościoły kierowane i reprezentowane przez biskupów zjednoczonych w Unii Utrechckiej pozostają ze sobą w pełnej wspólnocie kościelnej" 23. Podstawą zaś wspólnoty biskupów i ich Kościołów jest „wspólne opowiedzenie się za Utrechcką Deklaracją Wiary z 24 września 1889 r. 24  i wspólna im katolickość urzędu i kultu".
Dla utrzymania wspólnoty kościelnej biskupi zbierają się regularnie jako Międzynarodowa Konferencja Biskupów Starokatolickich. Jest to najwyższy organ Unii. W myśl art. 5 umowy do kompetencji MKBS należą wszystkie sprawy dotyczące utrzymania Wspólnoty Kościołów Starokatolickich oraz stosunków z innymi Kościołami. MKBS nie sprawuje samodzielnej jurysdykcji w poszczególnych Kościołach, może jednak posiadać jurysdykcję biskupią na terenach emisji starokatolickich i sprawować ją przez jednego lub kilku swoich członków. Każdy biskup jest zobowiązany do realizacji — w zakresie swojej jurysdykcji — postanowień MKBS. Jeśli w ramach ustroju danego Kościoła nie jest do tego w pełni lub po części kompetentny, to musi dążyć, ażeby postanowienia te były realizowane przez odpowiednie organy kościelne.
W dalszych postanowieniach tego artykułu stwierdza się, że MKBS jest upoważniona do zajmowania stanowiska w spornych kwestiach wiary i moralności, składania w imieniu Wspólnoty Kościołów Starokatolickich deklaracji w sprawach zasad wiary wobec innych Kościołów oraz do zawierania porozumień z innymi Kościołami o wzajemnych stosunkach kościelnych (w oparciu o zasady wymienione w Utrechckiej Deklaracji Wiary z 24 września 1889 r.). W tych sprawach biskupi mają działać za zgodą swoich Kościołów. Na podkreślenie zasługuje także postanowienie, w myśl którego deklaracje w kwestiach wiary i moralności powinny być podane do publicznej wiadomości w Kościołach kierowanych i reprezentowanych przez biskupów zjednoczonych w MKBS jako ich orzeczenia doktrynalne.
Zgodnie z umową biskupi udostępniają też sobie nawzajem swoje rozporządzenia urzędowe, listy pasterskie, mszały, rytuały, pontyfikaty, katechizmy, podręczniki, aktualne rejestry duchownych, protokóły swoich Synodów i inne dokumenty oraz wzajemnie informują się o dokonanych w ich Kościołach wyborach i konsekracjach biskupów. Dokument zastrzega, by biskupi nie podejmowali żadnych zobowiązań wobec innych Kościołów bez uprzedniego wspólnego przekonsultowania sprawy i zezwolenia MKBS. W szczególności biskupi są zobowiązani do nieudzielania sakry biskupiej innym Kościołom oraz nieuczestniczenia w nakładaniu rąk bez zgody MKBS. Dla udzielenia sakry biskupiej w Kościołach, z którymi Unia Utrechcką pozostaje w interkomunii, może wystarczyć decyzja Biura MKBS przekazana jej członkom (art. 8 i 10).
W art. 11 umowy postanawia się, że kapłani udający się z jednej starokatolickiej diecezji do innej i zatrzymujący się tam przez pewien czas, mogą być dopuszczeni do sprawowania duchownych czynności urzędowych tylko wtedy, jeśli są zaopatrzeni w biskupie listy polecające; dla formalnego przyjęcia do kleru innej diecezji wymagane jest kanoniczne zwolnienie kapłana przez jego biskupa.
Starokatolicy od początku kładą wielki nacisk na studia teologiczne, toteż w myśl art. 12 umowy „biskupi zobowiązani są do udzielania święceń kapłańskich tylko takim kandydatom, którzy posiadają konieczne przymioty oraz mogą wykazać się wymaganymi przez przepisy ich Kościoła studiami teologicznymi i egzaminami".
Niebagatelne znaczenie ma art. 14, z którego wynika, że odejście danego biskupa i jego Kościoła od zasad zawartych w Deklaracji Utrechckiej oraz od wspólnej biskupom starokatolickim i ich Kościołom katolickości urzędu i kultu może pociągnąć za sobą orzeczenie o utracie członkostwa MKBS. Orzeczenie, czy jakiś Kościół odszedł od tych zasad (art. 2 umowy) i tym samym utracił uczestnictwo we Wspólnocie Kościołów Unii Utrechckiej, należy do kompetencji MKBS. Do kompetencji tego organu należy także „orzeczenie, czy jakiś biskup na skutek znacznych uchybień przeciw wierze lub zasadom moralnym utracił członkostwo MKBS".
Obrady MKBS przebiegają zgodnie z regulaminem. Regulamin ten stanowi, że prezydentem MKBS jest arcybiskup Utrechtu, który przewodniczy w jej obradach. Biuro Konferencji tworzą prezydent, sekretarz i kwestor. Dwaj ostatni wybierani są spośród uprawnionych do głosowania członków MKBS na okres sześciu lat. Biuro prowadzi urzędową listę biskupów i Kościołów należących do Unii Utrechckiej oraz listę tych Kościołów, które powinny powiadamiać Unię Utrechcką o wakacie i obsadzeniu na nowo stolicy biskupiej. Konferencja zbiera się przynajmniej raz w roku. Sesja nadzwyczajna musi być zwołana, jeśli co najmniej dwóch biskupów z różnych krajów zażąda tego na piśmie z podaniem powodów. Obrady MKBS są poufne, a jej członkowie mogą informować swoje kierownictwo Kościoła o wynikach obrad, o ile Konferencja nie zabrania tego w jakimś konkretnym przypadku. Poza tym, jeśli MKBS zdecyduje, może być opublikowany komunikat o wynikach, obrad (art. 1, 2, 5 i 9 regulaminu).
Do ukonstytuowania się Kościołów starokatolickich powstałych po I Soborze Watykańskim, a następnie zjednoczenia biskupów , w Unii Utrechckiej w ogromnej mierze przyczyniły się Kongresy Starokatolików. Omawiając ten nurt starokatolicyzmu powiedzieliśmy już, że wybór pierwszego 'biskupa starokatolickiego w Niemczech nastąpił dopiero w 1873 r., w Szwajcarii w 1876 r., a w Austrii w 1888 r. Wspomniane Kongresy wywodzą się z prób podejmowanych przez ks. prof. I. von Döllingera, celem zgromadzenia teologów katolickich różnych kierunków pod znakiem jedności kościelnej (od 1863 r.) oraz tradycji katolickiego ruchu świeckiego. Po I Soborze Watykańskim oba te ruchy zjednoczyły się i zwołały do Monachium I Kongres (22—24 września 1871).
Z chwilą ukonstytuowania się Kościołów starokatolickich Kongresy zaczęły stopniowo zmieniać swój charakter. Teraz nie ponosiły już one bezpośredniej odpowiedzialności za status kościelny członków ruchu starokatolickiego i ich rodzin. Po Kongresach w Monachium 1871, Kolonii 1872 i Konstancji 1873 odbyło się sześć Kongresów (w latach 1874—1888), które miały jednak charakter lokalny i sprowadzały się do narad niemieckich starokatolików. Na Kongresie w Heidelbergu (1—4 września 1888) postanowiono, że przyszłe Kongresy będą miały charakter międzynarodowy. Tak doszło do zwołania I Międzynarodowego Kongresu Starokatolików w Kolonii w dniach 11—14 września 1890 r. Było to już po powstaniu Unii Utrechckiej (24 września 1889) i po śmierci ks. prof. I. von Döllingera (10 stycznia 1890).
Odtąd Kongresy odbywają się co 4—5 lat. Do chwili obecnej odbyło się dwadzieścia jeden międzynarodowych Kongresów 25. Zadania i cele Kongresów sprecyzowano na II Międzynarodowym. Kongresie Starokatolików w Lucernie (13—15 września 1892). W wydanym przez Kongres dokumencie 26 stwierdzono, że „Kongres nie ma prawa ani też nie stawia sobie zadania rozstrzygać spraw dogmatycznych i mieszania się do specyficznych stosunków panujących w poszczególnych Kościołach. Zgodne są natomiast z celami Kongresu (...) oświadczenia,
które określają stanowisko Kościoła Starokatolickiego, a jednocześnie przyczyniają się do zgody z innymi Kościołami i umożliwiają wspólną postawę wolnych od wpływu Rzymu wspólnot kościelnych (...)" 27.
Wymieniony dokument wymaga jednak bliższego omówienia. Znamienne jest tu przede wszystkim zwrócenie uwagi na fakt, że starokatolicyzm bynajmniej nie sprowadza się do opozycji wobec nowych dogmatów Watykanu, w szczególności zaś dogmatu o nieomylności papieskiej. Jest to żywy nurt życia kościelnego wyrastający z prawdziwego, starego katolicyzmu oraz jednolitego i niepodzielonego Kościoła, przeciwstawiający papiesko-jezuickiej koncepcji Kościoła wezwanie do jedności wszystkich chrześcijańskich wspólnot opartych na podstawach starokościelnych. Stąd apel Kongresu w Lucernie, skierowany do biskupów Niemiec, Szwajcarii i Holandii, aby rozpoczęli pertraktacje w sprawie zjednoczenia z innymi Kościołami zaprzyjaźnionymi.
W dokumencie podkreśla się min., że obowiązująca dla chrześcijan jest nauka Chrystusa, a nie teologiczne lub tzw. pobożne opinie. Ale jako naukę Chrystusa, a więc dogmat chrześcijański, starokatolicy przyjmują — zgodnie z Deklaracją Utrechcką z 24 września 1889 r. — to, co zostało uznane jako takie przez powszechną, stałą i jednomyślną Tradycję poszczególnych Kościołów chrześcijańskich.
II Międzynarodowy Kongres Starokatolików w Lucernie, opierając się na praktyce chrześcijańskich Kościołów narodowych, które uznając ogólne zasady Kościoła powszechnego zachowały swą indywidualność i specyfikę, dał wyraz zasadzie, iż „niezbywalnym prawem Kościołów chrześcijańskich tak Wschodu, jak i Zachodu jest kierować myślą religijną bez przeszkód zewnętrznych oraz kierować życiem religijnym w sposób odpowiadający narodowym interesom, wykształceniu i tradycji" 28.
Omawiany dokument kończy się przypomnieniem, że „ze strony starokatolików nigdy nie brakowało cierpliwości i życzliwości i że dlatego od początku proponowali oni wspólne użytkowanie owych kościołów i kaplic, podobnie jak to czynią i dzisiaj, pod jednym warunkiem równie szczerej wzajemności. Kongres przywiązuje do tego tym większą wagę, im bardziej jest przekonany, że użytkowanie tych samych kościołów przez członków różnych wspólnot byłoby dowodem wzajemnego szacunku i miłości i w dużej mierze przyczyniłoby się do umocnienia pokoju religijnego oraz ochrony swobody wiary i sumienia" 29.
Na Kongresie w Lucernie (1892) postanowiono także założyć w Bernie naukowe czasopismo pod nazwą „Revue internationale de Théologie", które od 1911 r. ukazuje się pod tytułem „Internationale Kirchliche Zeitschrift" (IKZ). Czasopismo to jest organem naukowym, na którego łamach systematycznie zamieszczane są wyniki dociekań i prac teologów starokatolickich, prawosławnych i anglikańskich oraz informacje z zakresu dążeń ekumenicznych poszczególnych Kościołów, czym w poważnym stopniu przysłużyło się sprawie ekumenii.
Doniosłe znaczenie dla rozwoju myśli starokatolickiej ma tu także inicjatywa XVII Międzynarodowego Kongresu Starokatolików w Rheinfelden (19—23 września 1957) w sprawie założenia „Alt-Katholischer Internationaler Informationsdienst" (AKID), zaakceptowana w tymże roku na sesji MKBS. Centralna redakcja AKID-u mieści się w Mannheim (RFN).
Oprócz Kongresów od 1950 r. odbywają się co 1—2 lata Międzynarodowe Zjazdy Teologów Starokatolickich, których celem jest przyczynianie się do pogłębiania wspólnych podstaw wiary w konfrontacji ze współczesną teologią.

 

1.3   WSPÓLNE  ZASADY  DOKTRYNALNE
Zawierając w dniu 24 września 1889 r. umowę, biskupi starokatoliccy wydali także wspólny dokument zwany Deklaracją Utrechcką bądź też Utrechcką Deklaracją Wiary. W art. 2 umowy biskupów starokatolickich zjednoczonych w Unii Utrechckiej podkreśla się, że „podstawą wspólnoty biskupów i ich Kościołów jest wspólne opowiedzenie się za Utrechcką Deklaracją Wiary z 24 września 1889 r. i wspólna im katolickość urzędu i kultu".
Deklaracja Utrechcka jest więc podstawowym dokumentem doktrynalnym wspólnoty starokatolickiej, w którym znajdujemy zwięzłe ujęcie starokatolickich zasad wiary. Do dokumentu tego nawiązują wszystkie oświadczenia wydane później przez MKBS jako najwyższy organ Unii Utrechckiej.
Deklaracja składa się z ośmiu punktów. Na wstępie biskupi oświadczają, iż zachowują starokościelną zasadę, wypowiedzianą przez św. Wincentego z Lerynu w zdaniu: „Id teneamus, quod ubique, quod semper, quod ab omnibus creditum est; hoc est etenim vere proprieque catholicum" („Trzymamy się tego, co wszędzie, co zawsze, co przez wszystkich było wyznawane; to jest bowiem prawdziwie i rzeczywiście katolickie"). Dlatego zachowują „wiarę starego Kościoła, tak jak wyrażona ona została w ekumenicznych symbolach i w powszechnie uznanych dogmatycznych orzeczeniach Soborów ekumenicznych nie-podzielonego Kościoła pierwszego tysiąclecia".
W punktach 2 — 4 biskupi odrzucają watykańskie dekrety z 18 lipca 1870 r. o nieomylności i uniwersalnej jurysdykcji papieża, „gdyż stoją one w sprzeczności z wiarą starego Kościoła i burzą starokościelny ustrój", aczkolwiek nie przeszkadza im to w uznawaniu historycznego prymatu biskupa Rzymu (primus inter pares), tak jak uznawano to na kilku Soborach ekumenicznych i jak czynili to Ojcowie starego Kościoła za zgodą całego Kościoła pierwszego tysiąclecia. Odrzucają też, jako nie mającą uzasadnienia w Piśmie św. i Tradycji pierwszych stuleci, deklarację Piusa IX z 1854 r. o Niepokalanym Poczęciu Maryi. Jeśli zaś chodzi o inne dekrety dogmatyczne wydane w ostatnich stuleciach przez biskupa rzymskiego, jak bulla Unigenitus, Auctorem fidei, Syllabus z 1864 r. itd., to biskupi odrzucają je o tyle, o ile są one sprzeczne z nauką starego Kościoła. Nie uznają po prostu ich miarodajności. W punkcie 5 biskupi oświadczają, że nie uznają „orzeczeń Soboru Trydenckiego dotyczących dyscypliny, a orzeczenia dogmatyczne uznają o tyle, o ile zgodne są z nauką starego Kościoła". Kolejny, 6 punkt, poświęcony jest Eucharystii św. W Deklaracji czytamy: „Zważywszy fakt, że Eucharystia św. w Kościele katolickim od dawna stanowi prawdziwy ośrodek służby Bożej, uważamy za swój obowiązek 'oświadczyć również, że zachowujemy wiernie w nienaruszonej formie starą katolicką wiarę w Najświętszy Sakrament Ołtarza, wierząc że pod postaciami chleba i wina przyjmujemy Ciało i Krew naszego Pana, Jezusa Chrystusa. Sprawowanie Eucharystii w Kościele nie jest ciągłym powtarzaniem czy odnawianiem ofiary pojednania, jaką Chrystus złożył na krzyżu raz na zawsze. Jej ofiarny charakter polega na tym, że stanowi trwałą pamiątkę tej ofiary i jest dokonującym się tu na ziemi realnym uobecnieniem tej jedynej Ofiary Chrystusa poniesionej dla zbawienia odkupionej ludzkości, która według Hebr. 9, 11—12 składana jest nieustannie przez Chrystusa w niebie, gdzie sam Chrystus wstawia się za nami przed obliczem Boga (Hebr. 9,24). Mając taki charakter w odniesieniu do Ofiary Chrystusa Eucharystia jest zarazem świętą Ucztą Ofiarną, podczas której wierni przyjmując Ciało i Krew Pana nawiązują łączność ze sobą (1 Kor. 10,17)".
W punkcie 7 biskupi dają wyraz nadziei na ponowne zjednoczenie Kościołów chrześcijańskich. „Mamy nadzieję — czytamy w Deklaracji — że dzięki wysiłkom teologów i w oparciu o wiarę niepodzielonego Kościoła uda się osiągnąć porozumienie w sprawie różnic powstałych od czasów rozłamów kościelnych". Toteż biskupi wzywają podległych ich kierownictwu duchownych, „aby w głoszeniu Słowa i nauczaniu w pierwszym rzędzie podkreślali istotne prawdy wiary chrześcijańskiej, wyznawane wspólnie przez rozdzielone kościelne wyznania". Duchowni starokatoliccy przy omawianiu istniejących jeszcze sprzeczności mają starannie unikać wszelkiego naruszania zasad prawdy i miłości, a członków wspólnot, za pomocą słowa i przykładu, mają tak pouczać, „aby wobec inaczej wierzących zachowywali się zgodnie z duchem Jezusa Chrystusa, który jest Zbawicielem nas wszystkich".
Wreszcie w punkcie 7, i ostatnim, biskupi wyrażają przekonanie, że „przez wierne zachowywanie nauki Jezusa Chrystusa, odrzucając różne błędy spowodowane winą ludzi, wszelkie nadużycia kościelne i dążenia hierarchiczne — najskuteczniej przeciwdziałają niewierze i obojętności religijnej, które są najgorszym złem naszej epoki".
Rzeczą znamienną jest, że Deklaracja Utrechcka nie ustanawia żadnej nowej zasady wiary, przeciwnie — nawołuje do powrotu do zasad wiary starego, niepodzielonego Kościoła.
Stojąc na gruncie przedstawionego dokumentu, MKBS w dniu 26 grudnia 1950 r. wydała Deklarację o katolickiej doktrynie Maryjnej oraz papieskim dogmacie o Wniebowzięciu Maryi 30. Biskupi oświadczają tu, że w zgodności z jednym, świętym, katolickim i apostolskim Kościołem wyznają wiarę „w Jezusa Chrystusa, jednorodzonego Syna Bożego, Pana naszego, który się począł z Ducha Świętego, narodził się z Maryi Dziewicy". Wyznają także, że Najświętsza Maryja została wybrana przez Boga, aby jako Dziewica stała się za przyczyną Ducha Świętego Matką Słowa Bożego, które od wieków było Bogiem i u Boga i które z Niej stało się Ciałem i Człowiekiem „dla nas ludzi i dla naszego zbawienia", oraz że Kościół nadał Jej imię „Matki Bożej" dla potwierdzenia wiary, że Maryja zrodziła nie tylko człowieka, lecz Jezusa Chrystusa, od wieków Współistotnego Ojcu, Boga i człowieka w jednej osobie.
Dalej biskupi wyznają, że Bóg w tym swoim Jednorodzonym Synu Jezusie Chrystusie dał nam jedynego Zbawiciela i Pośrednika, przez którego zostaliśmy zbawieni i że „w żadnym innym nie masz zbawienia, albowiem nie masz innego i-mienia pod niebem danego ludziom, w którym mielibyśmy być zbawieni". Wyznają również, że Bóg w swym Synu Jezusie Chrystusie, „który stał się człowiekiem, objawił to wszystko, co jest konieczne dla naszego zbawienia i że to swoje objawienie przez Ducha Świętego przekazał po wszeczasy swemu Kościołowi, a wszystko, co od tego odbiega lub jest dodane, nie zawiera prawdy objawionej nam przez Boga".
Toteż biskupi starokatoliccy ponownie odrzucają dogmat, „według którego biskup rzymski jest zdolny nieomylnie wypowiadać, stwierdzać i nakazywać jako objawioną przez Boga zbawienną prawdę Kościoła i że może on to czynić nawet wtedy, kiedy taka nauka nie jest poświadczona ani przez Słowo Boże w Piśmie Św., ani przez powszechnie uznaną wiarę Kościoła". „Ponownie odrzucają także ogłoszony przez biskupa rzymskiego dogmat o Niepokalanym Poczęciu Maryi oraz w uroczystości Wszystkich Świętych 1950 r. zdefiniowany i ogłoszony dogmat o wzięciu z ciałem świętej Dziewicy Maryi do chwały niebieskiej".
W końcowym fragmencie Deklaracji z 1950 r. biskupi wyrażają ubolewanie, że „Kościół rzymski, ogłaszając ten nowy dogmat, znowu uczynił krok oddalający go od pochodzącej tylko od Boga prawdy, a tym samym na nowo zaostrzył rozdział w dążącym do przywrócenia jedności chrześcijaństwie".
Trwający dialog z Kościołem prawosławnym stworzył dla MKBS okazję do wydania dwóch kolejnych dokumentów: Deklaracji w sprawie „filioque" 31 oraz Listu pasterskiego o Starokatolickim Wyznaniu Wiary, określanego w literaturze starokatolickiej także jako Posłanie Wiary Biskupów 32. Oba te dokumenty noszą datę 15 grudnia 1969 r. W dniach 19—25 czerwca 1970 r. dokumenty te zostały osobiście przekazane przez starokatolicką delegację (arcybpa — koadiutora M. Koka, bpa J. Brinkhuesa i ks. prof. W. Kuppersa) ekumenicznemu patriarsze Atenagorasowi w Konstantynopolu.
W dokumencie pierwszym na wstępie biskupi stwierdzają, iż „przedstawiają w sposób zobowiązujący kanoniczne, dogmatyczne stanowisko reprezentowanych przez nich Kościołów w kwestii pochodzenia Ducha Świętego". Nawiązując do tezy przyjętej na pierwszej Bońskiej Konferencji Unijnej w 1874 ?., ponownie stwierdzają, że sposób, w jaki włączono „filioque" do nicejsko-konstantynopolitańskiego wyznania wiary, był nie-kanoniczny. Kierując się tym przekonaniem wszystkie Kościoły Unii Utrechckiej, tj. Kościoły w Holandii, RFN, Szwajcarii, Austrii, Jugosławii, Polsce, CSRS, USA i Kanadzie, przez oficjalne decyzje ich urzędu nauczającego usunęły z biegiem czasu „filioque" z oficjalnego i jedynie dopuszczalnego wyznania wiary".
Jak podkreślają biskupi, ,,w kwestii odwiecznego pochodzenia Ducha Świętego uczy nas Pismo Św., że Duch Prawdy pochodzi od Ojca (J. 15,26). Sobór Konstantynopolitański w 381 r. przyjął tę naukę Słowa Bożego do wyznania wiary i wypowiedział się, że Duch Święty pochodzi od Ojca. Kościół Starokatolicki zawsze przyjmował tę naukę Soboru ekumenicznego jako swoją własną i przyznaje jej najwyższą rangę autorytetu dogmatycznego".
Starokatolicy utrzymują ponadto, że w Trójcy Przenajświętszej istnieje tylko jedna zasada i jedno źródło, a mianowicie Ojciec. Akceptują wschodniokościelne sformułowanie, iż Duch Święty pochodzi „jedynie od Ojca", o ile dodaje się przy tym, że Ojciec jest podstawą i źródłem boskości. Zdaniem starokatolików dalsze refleksje o „stosunku Syna jako drugiej Osoby Trójcy Świętej do odwiecznego pochodzenia Ducha Świętego muszą być utrzymane w granicach zakreślonych przez dogmat trynitarny Kościoła".
Składające się z trzech części Posłanie Wiary Biskupów zawiera uroczyste oświadczenie MKBS w kwestii norm obowiązujących dla wiary reprezentowanych przez nich Kościołów.
Część pierwsza dokumentu poświęcona jest Objawieniu i jego przekazywaniu. Biskupi oświadczają tu m.in.: „Wierzymy w apostolskie świadectwo o Jezusie Chrystusie, zawarte w księgach kanonicznych Pisma Św., uznawanych przez niepodzielony Kościół pierwszego tysiąclecia. Boskie Objawienie Nowego Przymierza zostało uprzednio zapowiedziane przez prorocze świadectwo Boskiego Objawienia w Starym Przymierzu, a następnie potwierdzone i szerzej udostępnione przez Ducha Świętego wszystkim wiernym w Chrystusie. Dlatego trwamy niezachwianie przy nieomylnych dogmatycznych orzeczeniach siedmiu uznanych przez cały Kościół Soborów ekumenicznych, dzięki którym trwale zostało obronione przed różnymi herezjami objawienie Trójjedynego Boga, Ojca, Syna i Ducha Świętego, a dzieło naszego koniecznego i prawdziwego zbawienia przez Osobę naszego Zbawiciela Jezusa Chrystusa, prawdziwego Boga i prawdziwego Człowieka — uznane za treść naszej wiary. Dlatego też uznajemy symbol wiary Soboru nicejskiego (325), konstantynopolitańskiego (381) oraz jego obronę, zastosowanie i interpretację przez dalsze orzeczenia dogmatyczne Soboru efeskiego (431), chelcedońskiego (451), konstantynopolitańskiego drugiego (553) i trzeciego (680) oraz nicejskiego drugiego (787) jako trwałe wytyczne naszej wiary (Kanon pisteos). Odrzucamy przeto stanowczo dodanie filioque, jako dokonane w XI w. na Zachodzie bez uznania przez Sobór ekumeniczny. Odrzucenie to odnosi się nie tylko do niekanonicznego sposobu interpretacji, aczkolwiek już ta forma stanowi uchybienie wobec spajającej jedność miłości. Jeszcze bardziej stanowczo odrzucamy wszelką doktrynę teologiczną, według której Syn jest współprzyczyną Ducha. W ufnym posłannictwie zachowujemy jedność i pełnię Boskiego Objawienia, jak zostały one przechowane bez przerwy w Tradycji jednego, świętego, katolickiego i apostolskiego Kościoła, przy czym odróżniamy «zakończony» dogmat Soborów ekumenicznych od nauki kościelnej, której sformułowanie nie zostało ustalone na Soborze ekumenicznym".
Na szczególną uwagę zasługuje fragment omawianego dokumentu, odnoszący się do starokatolickiego rozumienia Kościoła. Zauważmy, że w dokumencie tym po raz pierwszy zostały sformułowane w sposób oficjalny wypowiedzi eklezjologiczne w szerszym znaczeniu, które, jak to ocenili teologowie prawosławni, „w zasadzie są zgodne z doktryną prawosławną", chociaż „nie wyczerpują tematu" 33.
W Posłaniu Wiary Biskupów czytamy: „O jednym, świętym Kościele wierzymy i wyznajemy, że został on wybrany przez Boga przed stworzeniem świata, przygotowany przez święty lud Boży starego Przymierza, założony przez Pana naszego Jezusa Chrystusa i aż do Jego powtórnego przyjścia i ku chwale Jego Imienia jest łaskawie przez Ducha Świętego — mimo wszystkich ludzkich słabości i grzechów — utrzymywany i prowadzony, jako widzialna wspólnota wiary, apostolskiego urzędu, sakramentów i służby Bożej, przepowiadania Ewangelii i posługującej miłości ku wszystkim ludziom, szczególnie jednak ku współwyznawcom, w tej wspólnocie stale kierujemy nasze pełne czci i uwielbienia spojrzenie na Maryję Dziewicę, Matkę naszego Pana i Boga, Jezusa Chrystusa, a następnie na wszystkich apostołów, męczenników, świętych i nauczycieli wiary. Pozostając w jedności tej wspólnoty Kościoła, mamy obowiązek dawać o niej niezłomne świadectwo, nie jesteśmy jednak w stanie kompetentnie określać granic działania łaski w różnych Kościołach i Wspólnotach chrześcijańskich, które przez grzech rozdziału utraciły widzialną łączność z pełnią prawdy w jednym Kościele".
W innym miejscu dokumentu stwierdza się: „Droga Kościoła poprzez wieki i do wszystkich narodów wymaga teologicznego wyjaśnienia i rozwoju dogmatów i doktryn Kościoła, które jednak tylko dopóty są prawowierne, dopóki nie są sprzeczne z jednością i pełnią Boskiego Objawienia, obecnego w Tradycji Kościoła mocą stale kierującego Kościołem Ducha Świętego. Duch Święty jest tym, który dokonuje uświęcenia wszystkich członków Kościoła i prowadzi dzieło teologiczne poprzez pokusy i błędy ludzkiego umysłu ku ciągle nowemu świadectwu przekazanej prawdy. Duch Święty jest również tym, który we wspólnocie Kościoła powoduje skłonność do wiary wszystkich jego członków i łączy ich zgodnością wyznania ich wiary ze świadectwem apostołów, męczenników, świętych i nauczycieli. Ta święta wspólnota jest szczególnie widoczna w czasie Świętej Eucharystii, kiedy w łączności z prawowitym biskupem sprawowana jest w różnych miejscach Kościoła".
Na temat sakramentów świętych biskupi oświadczają, iż zgodnie z Tradycją Kościół Starokatolicki zachowuje siedem świętych obrzędów: Chrztu, Bierzmowania, Pokuty, Eucharystii, Namaszczenia Chorych, Kapłaństwa i Małżeństwa, jako misteria i sakramenty Kościoła, przez które zgodnie z wolą Chrystusa dokonuje się nasze zbawienie. Szczególne miejsce wśród tych obrzędów zajmują Chrzest i Wieczerza Pańska, co bynajmniej nie znosi ani w niczym nie pomniejsza bezwzględnej wartości pozostałych sakramentów. Wszystkie sakramenty nawiązują do Wcielenia, śmierci krzyżowej i zmartwychwstania Jezusa Chrystusa i łączą nas z ciągle działającą Boską mocą.
W części trzeciej Posłania, zatytułowanej „O zasadzie jedności", biskupi deklarują swą łączność ze wszystkimi wiernymi pozostającymi w prawowiernej, katolickiej i apostolskiej wierze. Odrzucają uznawanie autorytetu tradycji jednego tylko Kościoła, jak również nie mające uzasadnienia w Piśmie św. i Tradycji roszczenia biskupa rzymskiego do nieomylności i uniwersalnego episkopatu, podkreślając zarazem, iż zachowują to wszystko, w co „zawsze, wszędzie i wszyscy wierzyli".