Wiktor Wysoczański

 

Polski nurt starokatolicyzmu

P r z y p i s y   do rozdziału 2

 

  1. H. Kubiak: Polski Narodowy Kościół Katolicki w Stanach Zjednoczonych Ameryki w latach 1897—1965. Jego społeczne uwarunkowania i społeczne funkcje, Warszawa-Wrocław-Kraków 1970, s. 93.

  2. Autor ma tu na myśli postanowienia III Synodu, który odbył się w 1884 r. w Baltimore (Maryland). W rozdziale IX „prawa baltimorskiego", odnoszącego się do własności kościelnej, postanowiono m.in., że biskup jest strażnikiem i najwyższym administratorem całego majątku diecezjalnego, księża mają obowiązek troski o własność parafialną Pod kierownictwem biskupa; w wyborach rady parafialnej głos mają tylko ci parafianie, którzy ukończyli 21 rok życia, dopełnili obowiązek spowiedzi wielkanocnej, uiścili opłatę za miejsce w kościele za ostatni rok, posyłają dzieci do szkół parafialnych i nie należą do stowarzyszeń zakazanych. Funkcję przewodniczącego rady pełni z urzędu proboszcz; pobory dla duchownych ustalają biskupi. (H. Kubiak, op. cit., s. 61—62, przyp. 35).

  3. [Ks. F. Hodur] W. Waręga (pseud.): Nowe drogi. Kartka z historyi wolnego Kościoła polskiego w Stanach Zjednoczonych Półn. Ameryki, ze szczególniejszym uwzględnieniem powstania i rozwoju kościoła sw. Stanisława B. i M. w Scranton, Pa., Scranton 1901 (nowe wyd. 1972), s. 8.

  4. Zob. „Straż" z 19 czerwca 1897, nr 10; 4 września 1897, nr 21; 5 marca 1898, nr 9; 12 marca 1898, nr 10; 26 marca 1898, nr 12 i in. oraz: „Wartę — organ Kościoła Polskokatolickiego w Ameryce. Pismo poświęcane sprawom ludu polskiego w Ameryce", Buffalo, N.Y. z 11 stycznia 1901, nr 2; 1 lutego 1901, nr 5 i in.

  5. „Warta" z 12 stycznia 1900, nr 2.

  6. Tamże.

  7. Cyt. wg H. Kubiaka, op. cit., s. 103.

  8. Ks. F. Hodur: Nowe drogi..., s. 10.

  9. Dane podaję za ks. J. P. Gallagher: A Century of History. The Diocese of Scranton 1868—1968, Scranton, Pa, 1968, s. 235. W świetle tych danych statystycznych nie wytrzymuje w pełni krytyki twierdzenie, jakoby bpi S. Kamiński i A. Kozłowski przez fakt otrzymania sakry biskupiej „stracili nieco na zaufaniu u ludu" (Nowe drogi..., s. 11). Wypowiedź ta wynikała z oczywistej niechęci ośrodka scrantońskiego w początkowym okresie do biskupów w ogóle, a więc i do bpa A. Kozłowskiego. Wyraźnie mówi o tym ks. F. Hodur w Nowych drogach na s. 11 i 13. Jest natomiast wiarygodne twierdzenie H. Kubiaka (op. cit., s. 127), że po przyjęciu przez elektów S. Kamińskiego i A. Kozłowskiego sakry biskupiej (a w przypadku bpa Kozłowskiego także „po kontaktach z Kościołem Episkopalnym") grupy ich „zostały izolowane w środowisku polonijnym (...) przede wszystkim z powodu negatywnie ocenianych przez opinię publiczną Polonii związków z innowiercami". Wzrost liczby wiernych grupy bpa A. Kozłowskiego z 10 tys. (1895 r.) do 80 tys. (1902 r.) jest dobitnym świadectwem siły „potrzeb społecznych, skłaniających Polaków do poszukiwania własnych form organizacji religijnej" (H. Kubiak, op. cit., s. 103). Zdaniem H. Kubiaka „osąd ten pozostaje prawdziwy, nawet jeżeli podane liczby (wzięte z „Memoriału do biskupów episkopalnych", przedłożonego przez ks. bpa A. Kozłowskiego) są wyższe od rzeczywistych" (tamże, s. 103, przyp. 18).

  10. Podobne stanowisko w tej sprawie zajmuje ks. S. Włodarski (Historia Kościoła Polskokatolickiego, tom pierwszy do 1946 r., Warszawa 1964, Wydawnictwo Literatury Religijnej, s. 77).

  11. Ks. F. Hodur: Nowe drogi..., s. 14.

  12. Tamże, s. 14—15. Autor zapewne ma tu na myśli pierwszą niedzielę października 1896 r. (lub idzie tu po prostu o „niedzielę wrześniową"), gdyż w protokole ze zgromadzenia parafialnego odbytego pod przewodnictwem prezesa Józefa Nycza w hali róg Pittston i Elmstr. w dniu 18 października 1896 r. jest już mowa o tym, że na zgromadzeniu parafialnym 3 października 1896 r. postanowiono „budować nowy Kościół". (Książka protokółowa parafii św. Stanisława Biskupa i Męczennika w Scranton, Pa., s. 1, Archiwum parafii św. Stanisława w Scranton; fotokopia — w zbiorach własnych autora). Ks. S. Włodarski mówi o „drugiej niedzieli września 1896 r." (Historia Kościoła..., s. 69). Ks. F. Hodur w Nowych drogach na s. 17 pisze, że „owa niedziela smutna i krwawa była dniem narodzenia wolnego Kościoła w Ameryce".

  13. Ks. F. Hodur: Nowe drogi..., s. 17.

  14. Tamże.

  15. Po drodze życia. Wydanie jubileuszowe na pamiątkę 25-lecia powstania Polsko-Narodowego Katolickiego Kościoła w Ameryce 1897—1922, Scranton 1922, s. 13.

  16. Ks. F. Hodur: Nowe drogi..., s. 18.

  17. Tamże.

  18. Książka protokółowa..., s. 7.

  19. Straż z 17 kwietnia 1897.

  20. Tamże.

  21. Książka protokółowa..., s. 9—10.

  22. „Straż" z 17 kwietnia 1897.

  23. Por. „Straż" z 1 maja 1897 i 8 maja 1897.

  24. Ks. F. Hodur: Nowe drogi..., s. 13 i 36. W pierwszym dokumencie legalizacyjnym parafia w Scranton występuje pod mianem „Polski Narodowy Kościół Reformowany" (por. sprawozdanie ze zgromadzenia parafialnego z dnia 26 stycznia 1903, w: Księga protokółowa..., s. 128), a to — jak należy domniemywać — z powodu opozycji hierarchii rzymskokatolickiej. Już w sprawozdaniu ze zgromadzenia parafialnego z dnia 15 października 1899 r. znajdujemy wzmiankę o tym, że „ks. prob. Hodur przedstawił list od ks. A. Zychowicza (następcy ks. R. Austa — podkr. W.W.), w którym to liście ks. Zychowicz z polecenia ks. bpa M. J. Hobana każe parafii (...) św. Stanisława B. i M. wyrzucić z czarteru słowo «rzymskokatolicki», a jeżeli parafia na to się nie zgodzi, to ksiądz biskup wytoczy proces". Zgromadzenie postanowiło jednak „nie zmieniać nic w czarterze chociażby przyszło i do procesu". (Książka protokółowa..., s. 55). Protokoły ze zgromadzeń parafialnych odbytych w dniach 27 oraz 28 maja 1902 r. wyraźnie dowodzą, że przez pewien okres używano także nazwy „Kościół Polsko Rzymsko Katolicki" (tamże, s. 109 oraz 110). Nazwa ta — jak się wydaje — występuje dlatego, że (jak mówiliśmy) budowę nowego kościoła w Scranton rozpoczęto za zgodą bpa W. 0'Hary. Wg pierwotnych założeń miał to być kościół rzymskokatolicki dla Polaków. Z Książki rachunkowej (s. 3) wynika, że za wydanie zezwolenia bpowi 0'Harze wypłacono (między 10 stycznia a 6 lutego 1897) kwotę 100 dolarów. Na str. 6 tejże Książki rachunkowej jest mowa o tym, że w kwietniu 1897 r. „przewielebny biskup 0'Hara zwrócił 100 dolarów" (Archiwum parafii św. Stanisława w Scranton; fotokopia w zbiorach własnych aut.). W obecnym stanie dokumentów historia nazwy Kościoła jest trudna do ustalenia. W „Straży" z 28 maja 1898 r. znajdujemy artykuł anonimowego autora zatytułowany „Konstytucja Kościoła Polsko-Katolickiego, także «narodowym» zwanego. Przedmowa do ustaw «Narodowego Kościoła»". W opisie anonimowego sprawozdawcy synodalnego (mowa o Synodzie Nadzwyczajnym, który się odbył w dniach 21—23 Sierpnia 1906 r.) znajdujemy następującą, nieco mglistą relację: „W środę, drugiego dnia sesji, Synod uchwalił jednogłośnie wyjąć «charter» ogólny na stan Pensylwania pod nazwą «Polsko Narodowy Kościół w Ameryce" i pod protekcją tego charteru będą istniały wszystkie kościoły". (O Synodzie, „Straż" z 25 sierpnia 1906, nr 34). W art. 1, ust. 1 Konstytucji PNKK stwierdza się, że zgodnie z „postanowieniami Drugiego Synodu, odbytego w Scranton, Pa., w 1909 r. wolny Kościół Polski w Ameryce ma mieć nazwę: Polski Narodowy Katolicki Kościół w Ameryce" (cyt. wg wersji zamieszczonej w: Pamiętnik 35-cio letniego jubileuszu katedry Matki Boskiej Różańcowej w Buffalo, New York 1895—1930, s. 32—38. Nazwa ta jednak była już wcześniej używana, o czym świadczy Pierwszy List synodalny, w którym na wstępie elekt F. Hodur informuje: „Już drugi rok mija od czasu, gdyśmy odbyli Pierwszy Synod Polsko Narodowego Katolickiego Kościoła w Scranton, Pa." („Straż" z 16 czerwca 1906, nr 24).

  25. H. Kubiak, op. cit., s. 114.

  26. „Straż" z 24 kwietnia 1897. Apel ten powtarza się w dwóch kolejnych numerach tegoż czasopisma.

  27. „Straż" z 24 kwietnia 1897.

  28. „Straż" z 2 lipca 1898. Tekst dokumentu — z drobnymi zmianami — podaje za „Polską Odrodzoną" (1930, nr 11, s. 4) ks. S. Włodarski: Historia Kościoła..., s. 74—75.

  29. „Straż" z 2 lipca 1898.

  30. Przebieg rozmowy z ks. S. Stojałowskim oraz efekt wizyty w Rzymie przedstawia bp F. Hodur w szkicu pt. Czy jechać do Rzymu, czy nie jechać? „Rola Boża" 1950, nr 4, 53—56; nr 5, s. 66—70; nr 6 s. 82 - 85; nr 7, s. 100—103; nr 8, s. 116—119; nr 12, s. 180—182; nr 15, s. 228—230; nr 17, s. 264—265; nr 18, s. 274—277; nr 19, s. 290—298.

  31. Po drodze życia..., s. 27. Zob. też Scrantońska parafia narodowa. Obrazy i wspomnienia, w: Księga pamiątkowa 33. W trzydziestą trzecią rocznicę powstania Polskiego Narodowego Katolickiego Kościoła w Ameryce i w dwudziestą rocznicę pierwszego sejmu Polsko Narodowej Spójni 1897—1930; 1909—1929, Scranton, Pa., 1930, s. 24.

  32. Bp F. Hodur: Czy jechać do Rzymu..., „Rola Boża" 1950, nr 7, s. 101.

  33. Tamże.

  34. Propozycja rzymskokatolickiego biskupa diecezjalnego w sprawie pojednania ekskomunikowanych z Kościołem Rzymskokatolickim, obejmowała następujące żądania: odbycie przez ks. F. Hodura pokuty w klasztorze oo. pasjonistów i wstrzymanie się od wykonywania jakichkolwiek czynności kapłańskich; odwołanie w prasie głoszonych wcześniej poglądów; zapisanie własności parafialnej, po spłaceniu długów, na trzyosobowy komitet w składzie: biskup i dwóch parafian; zerwanie wszystkich kontaktów z suspendowanymi księżmi. (H. Kubiak, op. cit.. s. 117, przyp. 32).

  35. Ks. F. Hodur: Nowe drogi..., s. 33. W protokole ze „specjalnego zgromadzenia parafialnego", zwołanego przez fes. F. Hodura na dzień 16 grudnia 1900 r. do Scranton, czytamy min.: „W ostatnich czasach parafianie w domach rozmawiali o poddaniu się biskupowi i niektórzy księża pracujący razem z ks. Hodurem byli za tym, aby jeszcze raz uczynić krok zgody z biskupami. Więc wiel. ks. Hodur, aby tę sprawę wyjaśnić i wyświetlić, zdecydował się zadośćuczynić żądaniu ludzi należących do tych parafii i niektórych księży, napisał list do delegata papieskiego arcybiskupa Martinellego w dniu 3 grudnia br. przedstawiając mu memorandum naszych żądań. Również w tym samym czasie udał się do biskupa Diecezji Scrantońskiej Hobana, przedstawiając mu żądanie i warunki ludu polskiego" (Księga protokpłowa..., s. 79). Arcybiskup Martinelli na wspomniane memorandum ks. F. Hodura w piśmie z dnia 9 grudnia 1900 r., nr 253, odpowiedział, że „prawo ogólne jest dla wszystkich i żadnych ustępstw, a szczególnie dla Polaków być nie może (...), Stolica Apostolska nie ma ochoty zaprowadzać żadnych zmian (w postanowieniach — W.W.) consilium baltimorskiego, nie widząc w tym żadnej potrzeby" (tamże). Natomiast bp Hoban (następca bpa O'Hary, zm. 3 lutego 1899) w piśmie z dnia 15 grudnia 1900 r. oświadczył, że „kościoły w Scranton i Plymouth przyjmie, jeżeli przy nich będzie wystarczająca liczba parafian, nie będzie wiele długu i na każde zawołanie własność parafialna będzie przepisana na (...) biskupa jako (...) opiekuna, zaś „kościoły w Duryea, Wilkes-Barre, Priceburgu nie mają racji bytu" (tamże). W protokole znajdujemy także drobną wzmiankę o tym, że we wspomnianych pismach strony (rzymskokatolickiej zawarte są warunki odnoszące się do ks. F. Hodura i duchownych z nim współpracujących. Otrzymane pisma zebrani postanowili zachować w archiwum parafii św. Stanisława w Scranton. Oczywiście warunki przedstawione przez stronę rzymskokatolicką zgromadzenie parafialne odrzuciło.

  36. Księga protokółowa..., s. 81.

  37. Tamże, s. 80.

  38. Ks. F. Hodur: Nowe drogi..., s. 13.

  39. Dalszej informacji w tej sprawie brak w Księdze protokólowej. W protokole ze zgromadzenia parafialnego (9 listopada 1902) czytamy, że „obrany przez ogół komitet" ma opracować „petycję do patriarchy ormiańskiego, aby był łaskaw wyświęcić jednego z (...) księży na biskupa polskiego" (Księga protokółowa, s. 124).

  40. „Straż" z 9 lipca 1904, nr 28. Odezwę podpisali ks. F. Hodur, 10 księży oraz 10 osób świeckich, przewodniczących komitetów parafialnych.

  41. Tamże.

  42. Tamże.

  43. Dane na podstawie „Straży" z 17 września 19G4, nr 37.

  44. Tamże. Por. też ks. S. Włodarski: Historia Kościoła..., s. 85.

  45. Rezolucja I-go Synodu Kościoła Polsko-Narodowego w Scranton, Pa., „Straż" z 17 września 1904, nr 37. Zob. też P. Fox: The Polish National Catholic Church, Scranton 1957, s. 40.

  46. Postulat, by tygodnik „Straż" uznać jako organ PNKK, został wysunięty już w kwietniu 1898 r. na pierwszym wiecu parafii niezależnych w Scranton, Filadelfii i Priceburgu. W zgromadzeniu tym, które odbyło się w Scranton, uczestniczyło około 1500 osób („Straż" z 30 kwietnia 1898, nr 17).

  47. „Straż" z 17 września 1904, nr 37.

  48. Tamże.

  49. „Straż" z 24 września 1904, nr 38. W 1922 r., a więc już z perspektywy czasu, autor szkicu historycznego pt. Cztery Sobory i cztery Synody uzasadnił wybór biskupa następująco: „Uczyniono to dlatego, że historia chrześcijańskiego Kościoła stwierdza dowodnie 'nieprzerwane istnienie takiej godności w Kościele chrześcijańskokatolickim od czasu apostołów, aż po dzień -dzisiejszy, i ponieważ uważano, że godność-biskupia, zrozumiana dobrze, zgodnie z nauką apostołów i pierwszych ojców Kościoła, przyczyni się do rozszerzenia i utwierdzenia idei wolnego Kościoła w Ameryce". Autor dodał także, iż „w rozumieniu uczestników pierwszego polskiego Synodu biskupi są starszymi kapłanami, mającymi z ustanowienia Jezusa Chrystusa, z poświęcenia i konsekracji pełnię duchowej władzy, a nadzór mad jego prawami, albo ma całym obszarze, albo ściśle określonej części". (Po drodze życia..., s. 39).

  50. Opublikowany w „Straży" z 16 czerwca 1906, nr 24.

  51. Tamże.

  52. Tamże.

  53. Tamże.

  54. Por. ks. S. Włodarski: The Origin and Growth of the Polish National Catholic Church, Scranton 1974, s. 97—98.

  55. Tamże.

  56. Księga pamiątkowa 33..., s. 396.

  57. „Straż" z 19 października 1907, nr 42.

  58. Tamże.

  59. Pierwsze wydanie Jedenastu Wielkich Zasad ukazało się w Scranton w 1923 r. jako oddzielna broszura. Wyznanie Wiary można znaleźć nieomalże we wszystkich księgach liturgicznych PNKK. Jako oddzielna broszura: Wyznanie Wiary Kościoła Polskiego Narodowego Katolickiego w Ameryce, Scranton 1936. Nowe wydanie obu dokumentów, w językach polskim i angielskim, ukazało się w 1975 r. Pełny tytuł brzmi: The Confession of Faith and the Eleven Great Principles of the Polish National Catholic Church, Scranton 1975.

  60. „Polska Odrodzona" 1928, nr 15, s. 4—7; nr 16, s. 6—9; nr 17, s. 7—9; nr 19, s. 4—6. Przedruk w: Album jubileuszowy 1929—1954. Srebrny jubileusz kapłaństwa ks. prob. F. N. Kaczmarczyka, Trenton, N. J., 1954, s. 60—66.

  61. „Polska Odrodzona" 1928, nr 14, s. 5. Tamże na s. 2—3 tekst Wyznania Wiary.

  62. Prace i pisma księdza biskupa Franciszka Hodura, t. I, Scranton 1939, s. 4.

  63. Tamże, s. 5.

  64. Tamże, s. 6.

  65. V. Conzemius, op. cit, s. 86.

  66. Prace i pisma..., s. 4.

  67. „Rola Boża" z 16 kwietnia 1938; przedruk w „Roli Bożej" z 14 lutego 1976, nr 3, s. 3—4.

  68. „Przegląd Polski", Chicago 1975, nr 4, s. 15.

  69. Sprawa misji w Brazylii znalazła się na porządku obrad Rady Głównej PNKK w dniach 27—28 kwietnia 1976 r. w Scranton. Rada zaakceptowała dotychczasową działalność wikariusza generalnego ks. sen. B. Wojdyły i wyraziła uznanie za jego pracę. Podjęto także decyzję budowy nowego kościoła i plebanii w Cotegipe (za kwotę ok. 20.000 dolarów) oraz powołano 5-osobową komisję: bp F. Rowiński, p. mec. E. Gazda, p. Stahelski, p. Kiska i ks. sen. Ćwikliński (Montreal), która w porozumieniu z Pierwszym Biskupem będzie pomagać ks. B. Wojdyle w tym przedsięwzięciu. (Protokół z zebrania Rady Głównej PNKK, „Rola Boża" z 31 lipca 1976, nr 15, s. 13—14). O legalizacji misji zob. „Rola Boża" z 17 lipca 1976, nr 14, s. 6—7.

  70. The Constitution and Laws of the Polish National Catholic Church (wersja przyjęta na XIV Synodzie Generalnym, który odbył się w dniach 30 września — 3 października 1975 r. w Buffalo, N. Y.), Scranton, b.r.w.

  71. Constitution and By-Laws oj the Polish National Union oj America, Scranton 1958, s. 3. Zob. też wypowiedzi z okazji XVIII Sejmu „Spójni", w: Pamiętnik XVIII Sejmu Polsko-Narodowej „Spójni" 25, 26, 27 i 28 września 1967 r., Scranton, bez paginacji.

  72. J. Mastalski: Farma „Spójni", Dom Starców i Kalek, Schronisko Dziecka Polskiego, Scranton, b.r.w., s. 13 n. O „Spójni" zob. też ks. B. Krupski: Polsko-Narodowa „Spójnia" w Ameryce. Szkic historyczny, w: Księga pamiątkowa 33..., s. 485—537.

  73. J. Mastalski: Farma „Spójni...", s. 39.

  74. Tamże, s. 41.

  75. J. Mastalski: Ku pamięci. "Wydała Polsko-Narodowa „Spójnia" w 42 rocznicą powstania, Scrantom, b.r.w., s. 37—38.

  76. Ks. B. Krupski: Świt Kościoła Narodowego w Polsce, w: Księga pamiątkowa 33..., s. 117—146.

  77. Tamże, s. 145.

  78. Po drodze życia..., s. 227.

  79. Tamże, s. 229 - 230

  80. Tamże, s. 230

  81. „Rola Boża" 1921, nr 3, s. 43.

  82. Tamże, s. 44.

  83. Tamże.

  84. Album jubileuszowy..., s. 53.

  85. Uchwalona 17 marca 1921 r. (Dz. U. R.P. nr 44, poz. 267 i nr 78, poz. 442 z 1926 r.).

  86. Szerzej zob. H. Świątkowski: Z dziejów zwycięskiej walki o wolność sumienia w Polsce, Zamość 1932; oraz: Represje karne przeciwko wolnomyślicielstwu i różnowierstwu w Polsce przedwrześniowej, „Euhemer — Przegląd Religioznawczy", Warszawa 1960, nr 3; Niektóre aspekty prawne stosunku państwa do wyznań w Polsce przedwrześniowej, Pip 1954, nr 1; M. T. Staszewski: Wolność sumienia przed trybunałem II Rzeczypospolitej. Konstytucyjna zasada wolności sumienia w świetle procesów karnych na tle religijnym, Warszawa 1970; M. Pietrzak: Reglamentacja wolności prasy w Polsce (1918—1939), Warszawa 1963.

  87. H. Ułaszyn: Zasięgi klerykalizmu w Polsce powojennej, Poznań 1933, s. 28 n.

  88. „Polska Odrodzona" 1930, nr 8, s. 5—7; nr 9; s. 6—7; nr 10, s. 6—7; nr 12, s. 7 i in.

  89. Ogłoszony w Dz. U. R.P. nr 72, poz. 501, zatwierdzony ustawą z dnia 23 kwietnia 1925 r. Ratyfikacja przez Sejm nastąpiła dnia 26 marca, przez Senat 23 kwietnia 1925 r. (Dz. U. R. P. nr 47, poz. 324), mocy obowiązującej nabrał z dniem 2 sierpnia 1925 r. Por. uwagi na temat konkordatu, J. Osuchowski: Zagadnienie rozdziału Kościoła od Państwa w Polsce w latach 1918—1939, „Studia e Dziejów Kościoła Katolickiego" 1962, t. I, s. 78—89; tegoż: Konkordat Polski na tle watykańskiej polityki konkordatowej, „Zeszyty Argumentów" 1967, nr 3 (32), s. 59—71.

  90. Szerzej na ten temat zob. W. Wysoczański: System zwierzchnictwa państwowego nad związkami wyznaniowymi w Polsce lat 1918— 1939, „Rocznik Teologiczny ChAT", Warszawa 1969, z. 2, s. 67—97. Tam też znajduje się literatura przedmiotu.

  91. Odezwa ta została opublikowana w Albumie jubileuszowym 1929 —1954..., s. 58—59.

  92. Tamże.

  93. Tamże.

  94. Obszernie na ten temat pisze ks. S. Włodarski: Historia Kościoła Polskokatolickiego..., s. 247—304.

  95. Kopia protokołu znajduje się w prywatnym archiwum autora.

  96. Założenie nowego organu prasowego wiązało się z tym, że „Polska Odrodzona" została zatrzymana przez bpa W. Farona, jako organ jego wspólnoty kościelnej.

  97. Na podstawie pisemnej informacji Rady Kościoła pt. „Stan Kościoła Narodowego podczas okupacji niemieckiej do dnia dzisiejszego (1939—1945)" - bez daty, Archiwum Rady Synodalnej (w skrócie: ARS), teczka 014.

  98. Z uzasadnienia wniosku prokuratora Specjalnego Sądu Karnego w Warszawie z siedzibą w Łodzi z dnia 15 listopada 1946 r. (Nr IV Ds. Spec. 1358/46/W) o zaniechanie ścigania ks. F. Lachmayra. Tamże postanowienie z dnia 5 listopada 1946 r. prokuratora Sądu Okręgowego w Warszawie, Korytkowskiego, o zaniechaniu ścigania. W dokumencie tym znajdujemy częste powoływanie się na świadków: bpa J. Padewskiego i ks. E. Narbuttowicza (ARS — pers. ks. E. Lachmayra).

  99. Rezygnację przyjął bp J. Padewski w dniu 21 października 1948 r. (tamże).

  100. „Posłannictwo" 1952, nr 1, s. 10.

  101. Kopia pisma Rady Kościoła do Min. Adm. Publ. (bez daty), ARS, teczka 014.

  102. Por m.in. pismo Rady Kościoła z dnia 14 października 1945 r. skierowane do ówczesnego ministra sprawiedliwości H. Świątkowskiego (ARS, teczka 014) oraz pismo bpa B. Przysieckiego ze Starokatolickiego Kościoła Mariawitów z dnia 12 lipca 1945 r. — do Rady Kościoła (tamże).

  103. Kopia pisma Rady Kościoła — do ministra sprawiedliwości H. Świątkowskiego z dnia 14 października 1945 r., ARS, teczka 0.14.

  104. Kopia pisma w ARS, teczka 014.

  105. Decyzję opublikowano w Dzienniku Urzędowym Ministerstwa Administracji Publicznej z 1947, nr 15.

  106. Dz. U. nr 41, poz. 203 i 204. Tekst rozporządzenia został przedrukowany w „Posłannictwie" 1949, nr 3, s. 12.

  107. ARS, teczka 014.

  108. Tamże.

  109. „Rola Boża" z 20 grudnia 1947, nr 51; przedruk w „Posłannictwie" (1948, nr 1—4, s. 9—10) pod tytułem: PNKK w oczach delegata Pierwszego Biskupa ks. Adama Walichiewicza, proboszcza z Reading Pa.

  110. List pasterski wydany dnia 15 lutego 1951 r., „Posłannictwo" 1951, nr 1, s. 3.

  111. Dlaczego konieczną była zmiana, „Posłannictwo" 1951, nr 2—4, s. 15.

  112. Tamże.

  113. Orędzie wikariusza generalnego PNKK w RP do duchowieństwa i wyznawców Kościoła, „Posłannictwo" 1951, nr 2—4, s. 8—9.

  114. II ogólnokrajowy zjazd duchowieństwa, „Posłannictwo" 1952, nr 7 —8, s. 109.

  115. Tamże.

  116. Szczegółowe sprawozdanie z obrad Synodu i wykaz uchwał opublikowano w „Posłannictwie" 1952, nr 7—8, s. 164—175.

  117. Uznanie nastąpiło pismami Urzędu do Spraw Wyznań: z dnia 7 grudnia 1951 r. III 5a/17/51, oraz z dnia 29 grudnia 1951 r. III 5a/17/51. Pełny tytuł tego prawa brzmi: „Znowelizowane Prawo Kanoniczne Kościoła Polskokatolickiego" (Warszawa 1952, Wydawnictwo Kurii Biskupiej Kościoła Polskokatolickiego, maszynopis powielany).

  118. „Miesięcznik Kościelny. Urzędowy organ Kościoła Polsko-Katolickiego", Warszawa 1959, nr 1, s. 1 (w skrócie: MK). Ukazywał się w latach 1959—1969. Ostatni numer 1—3 (1969).

  119. MK 1959, nr 2, s. 49.

  120. MK 1959, nr 6, s. 210.

  121. Tamże, s. 211 n.

  122. Przy konsekracji obecni byli też: elekt P. J. Jans i bp J. van der Oord (obaj z Holandii) oraz ówczesny kanclerz Kurii Biskupiej Kościoła Polskokatolickiego ks. T. Majewski, ks. sekr. B. Sikorski i ks. prob. E. Wielachowski (MK 1959, nr 7, s. 272).

  123. MK 1959, nr 6, s, 212.

  124. Por. § 5 dokumentu pt. Znamiona i ideologia Kościoła Polskokatolickiego uchwalonego przez V Ogólnopolski Synod Kościoła (5 lipca 1966) w zbiorze: Podstawowe Prawo Kościoła Polskokatolickiego w PRL (Warszawa 1967), oraz rezolucję VI Ogólnopolskiego Synodu (Wrocław 15 maj 1975) — odnośny fragment cytuję w artykule pt. Postanowienia i dyrektywy VI Synodu, „Posłannictwo" 1975, nr 3—4, s. 12.

  125. Kodeks został wydamy drukiem przez Wydawnictwo Literatury Religijnej (Warszawa 1960).

  126. Dokument został ogłoszony w MK 1961, nr 5—6, s. 3.

  127. MK 1961, nr 10—12, s. 2.

  128. Tamże, s. 1. Por. kan. 115—136 Kodeksu Prawa.

  129. Mk 1966, nr 2, s. 25. Kapituła została ustanowiona przez biskupa ordynariusza M. Rodego w dniu 30 grudnia 1959 r. (MK 1960, nr 1, s. 3). Statut Kapituły w: MK 1964, nr 7—9, s. 59—68.

  130. MK 1960, nr 2, s. 67—68. Statut w: MK 1960, nr 5—6, s. 201—212.

  131. Por. komunikat w sprawie WSD, MK 1966, nr 2, s. 25.

  132. MK 1966, nr 2, s. 22.

  133. Kan. 82 § 2, lit. a PPKP. Nowelą, zwaną Uchwałą VI Ogólnopolskiego Synodu Kościoła Polskokatolickiego o zmianie przepisów Podstawowego Prawa Kościoła Polskokatolickiego w PRL zniesiono w Kościele tytuł „biskupa naczelnego" i przywrócono zasadę kolegialności władz. Zasada ta po II Soborze Watykańskim ma zastosowanie także w Kościele Rzymskokatolickim. Jednocześnie straciły moc prawną wszelkie prerogatywy związane z tytułem „biskupa naczelnego" (art. 1, pkt. 1 uchwały).

  134. Sprawozdanie z tego Synodu opublikowano w „Rodzinie" z 29 sierpnia 1971, nr 35 (577), s. 6—7 i 12. Tamże życiorys elekta.

  135. Nr NK-426/5/KB/87/66.

  136. Zmiany w PPKP wprowadzone tym dokumentem zostały przyjęte do wiadomości przez Urząd do. Spraw Wyznań pismem wicedyrektora tegoż Urzędu z dnia 7 maja 1975 r. nr NK-803/5/9/75.

  137. „Front Walki", Łódź 1942, nr 1.

  138. Sprawozdanie stenograficzne Sejmu Ustawodawczego z 22 lutego 1947 r.

  139. Dz. U. z 1946 r. nr 30, poz. 192 (z późniejszymi zmianami).

  140. Nowy kodeks karny wszedł w życie z dniem 1 stycznia 1970 r. (Dz. U. z dnia 14 maja 1969 r., nr 13, poz. 94; zmiana: Dz. U. z 1974 r., nr 27, poz.. 157). Na temat interesujących nas artykułów zob. zwięzły i syntetyczny komentarz J. Bafii, zamieszczony w pracy zbiorowej pod red. J. Bafii, K. Mioduskiego i M. Siewierskiego: Kodeka karny. Komentarz, Warszawa 1971, Wydawnictwo Prawnicze, s. 437—444, oraz komentarz I. Andrejewa w dziele zbiorowym I. Andrejewa, W. Swady i W. Woltera: Kodeks karny z komentarzem, Warszawa 1973, Wydawnictwo Prawnicze, s. 570—578. Inspirujące są też wywody zaprezentowane przez A. Merkera w artykule pt. Indywidualna wolność sumienia w ustawodawstwie PRL w zbiorze: Wolność sumienia. Szkice i polemiki, pod red. naukową M. T. Staszewskiego, Warszawa 1973, PWN, s. 21—34, w którym autor wskazuje na główne różnice między przepisami dotyczącymi ochrony wolności sumienia i wyznania uchylonego dekretu z 1949 r. a obowiązującym kodeksem karnym z 1969 r.

  141. Tekst Konstytucji PRL, z uwzględnieniem wcześniejszych zmian ogłoszono w Dz. U. 1976, nr 7, poz. 26.

  142. Dz. U. nr 16, poz. 156.

  143. Zob. szerzej ks. W. Wysoczański: 30 lat nowej polityki wyznaniowej. Problematyka prawna, „Posłannictwo" 1974, nr 2, s. 30—33.

  144. „Trybuna Ludu" z 11 lutego 1976, nr 35 (9899); „Słowo Powszechne" z 11 lutego 1976, nr 33 (9061).

  145. „Trybuna Ludu" z 24 lutego 1976, nr 46 (9820).

  146. „Słowo Powszechne" z 27 stycznia 1976, nr 21 (9049).

  147. W „Posłannictwie" (1952, nr 1, s. 14) jest mowa o wznowieniu działalności Seminarium w pierwszej połowie stycznia, natomiast z wykazu alumnów można wnioskować, że wznowienie to nastąpiło miesiąc później, tj. 15 lutego 1952 r. („Wykaz alumnów Seminarium Duchownego PNKK w Krakowie (od 1927 r.) i Kościoła Polskokatolickiego w Warszawie", ARS).

  148. Obszernie na ten temat pisze wieloletni rektor Akademii ks. prof. dr W. Niemczyk: Dziesięć lat istnienia, „Rocznik Teologiczny Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej za rok 1965", Warszawa 1965, s. 7—110; kss. W. Gastpary: Chrześcijańska Akademia Teologiczna w drugim dziesięcioleciu swego istnienia 1964—1974, RT 1974, z. 1—2, s. 127—166.

  149. Obydwie uchwały w dosłownym brzmieniu cytuje .ks. W. Niemczyk, op. cit, s. 16.

  150. Regulamin Studium Zaocznego ChAT został opublikowany w MK 1969, nr 1—3, s. 26—32.

  151. Statut WSD, w: MK 1960, nr 5—6, s. 201—212.

  152. ARS — teczka: „Statystyka Kościoła".

  153. MK 1969, nr 1—3, s. 33.

  154. „Spójnia" została wykreślona z rejestru na mocy postanowienia Sądu Powiatowego dla Warszawy-Pragi Wydział II Rejestru Handlowego z dnia 29 października 1953 r. wobec stwierdzenia jej „rozwiązania przed rozpoczęciem działalności". (Odpis postanowienia w Archiwum Zarządu Głównego STPK — teczka z napisem „Spójnia". Tamże statut „Spójni").

  155. Statut STPK z 1959 r. w: MK 1960, nr 3, s. 111—123.

  156. Zmiany statutu zostały zatwierdzone decyzją Urzędu Spraw Wewnętrznych Prezydium Rady Narodowej m.st. Warszawy z dnia 25 listopada 1972 r. (nr SW III-900 z/45/72). Statut został wydany na powielaczu jako oddzielna broszura (Warszawa 1972).

  157. Zob. szerzej J. Małuszyński: 15 lat Społecznego Towarzystwa Polskich Katolików, „Kalendarz Katolicki 1976", Warszawa 1975, s. 151. Por. też sprawozdania z działalności STPK od 1959 r. (Archiwum STPK).

  158. J. Małuszyński, op. cit., s. 151 n.